İsmail Hakkı Küpçü

İTİDALLİ DAVRANIŞ

İnsanların ve devletlerin daha huzurlu olabilmeleri için, yazılarımızda değişik alanlardan ve yönlerden örnekler veriyoruz. Bazı misallerimizi tarihi kayıtlarla destekliyoruz. Bazılarına ise Kur’an’dan örnekler veriyoruz.

Kur’an, insanlık var oldukça her dönem için en şaşmaz kaynak olduğundan ve insanların huzurunu sağlama amacıyla gönderildiğinden, örnekleri Kitaptan vermemiz gayet normal.

Tarihten aldığımız diğer misallerin birçoğunu Türklerin tarihinden veriyoruz. Türkler, her konuda sütten çıkmış akkaşık değildirler. Ama önyargısız olanlar kabul ederler ki, dünya geneline göre, daha uzun dönem güzel örnek olarak sunulacak konuları daha çoktur.  Yani dünya insanlığının uygarlığına katkıları, daha fazladır.

Önceki yazılarımızdan birinde işlediğimiz “hayırsever insan” modeli bunlardan biridir. Osmanlı Türk Devletinin, “veren insan” anlayışını mükemmelleştirerek oluşturduğu bu model, dünya için güzel bir örnektir.

İtidalli davranış da, yine Osmanlı Türk Devletinin uyguladığı güzel bir anlayıştır. Genel anlamıyla “ölçülü olmak” demektir. Hunlardan, Atilla Han’dan itibaren Türk Devletlerinde, “dengeli olmak” olarak uygulanan anlayış, Osmanlı ile “ölçülü olmak” şeklinde mükemmelleştirilmiştir.

Bu anlayış devletin etkili olduğu neredeyse her alanda uygulanmıştır. Sadece hukukta değil, dini konularda da ölçülü olunmaya çalışılmıştır. Bu sebeple bazı çok sapkın mezhepler haricinde, inançlara karışılmamıştır. Diğer dinlere inanan insanlar, Müslüman olmaya zorlanmamıştır.

Benzer şekilde üretimde ve tüketimde de ölçülü olunmuştur. Üretimdeki bu uygulama kapitalistlerin yetişmesini, dolayısıyla üretimin ve teknolojinin gelişmesini engellemiştir. Ama halkın genel huzuru için uygulamadan taviz verilmemiştir. Tüketimdeki uygulama 19. yüzyılın sonları hariç, toplumda fakir ile zenginin birbirine karışmasına sebep olmuştur. Yani zenginlerin yaşantıları ile fakirlerin ki arasında ciddi farklar oluşmamıştır.

Hukukta ise, her mahkemeye düşen hemen cezalandırılmamıştır. Tarafları barıştırmak için uğraşılmıştır. Ceza, suça eğilimli olanlara verilmiştir. Bu cezalar da, başlangıçta ağır cezalar olmamıştır. Ancak uslanmayarak suç işlemeyi alışkanlık haline getirenlere, şiddetli cezalar verilmiştir. En şiddetli cezaları, “nankörler” almıştır.

Günümüzde hızlı şehirleşmelerin ve küreselleşmenin etkilediği insanlar için çare, itidalli davranışın yaygınlaştırılmasıdır. Önce devlet uygulamaları ile insanlara örnek olunmalıdır. Sonrasında kişilerin böyle davranabilmeleri kolaylaşır.

Ölçülü olmanın bir sınırı da “aldırış etmezliktir”. Bu her alanda olduğu gibi, çocuk yetiştirmede de önemlidir. Dolayısıyla çocuklarımızı yetiştirirken “bu onların kendi hayatları, kendileri karar versinler” gibi bir yanlışa düşülmemelidir. Onların kendi ayakları üzerinde durabilmeleri için, elbette özgürlük verilecektir. Ancak, çocuklarımızın itidalli davranış anlayışını kavrayabilmeleri için, mutlaka özgürlüklerine sınır çizilmelidir. Sınırı aşmamaları için sürekli denetlenmelidir. Aşanlara ilk defasında ceza verilmeden uyarılmalıdır. Ama sınırı aşmayı alışkanlık haline getirmelerine fırsat verilmemelidir. Yoksa kendi elimizle kendi çocuklarımızı, kurtulamayacakları fasit bir çemberin içerisine atarız.

LÂİLÂHEİLLAALLAH DİYEN MÜSLÜMAN KABUL EDİLİR, AMMA…

Yüce Yaradan bizlerden, Kendisinin tekliğini diliyle ikrar edeni, Müslüman kabul etmemizi istiyor. Ancak bizleri de, onların davranışlarını yakından takip etmemiz için uyarıyor.

Hucurat Suresi 14: “Bedeviler: ‘İman ettik’ dediler. De ki: ‘siz henüz iman etmediniz ve lakin henüz iman kalplerinizin içine girmemiş olduğu halde İslam’a girdik’ deyin ve eğer Allah’a ve resulüne itaat ederseniz size amellerinizden hiçbir şey eksiltmez. Çünkü Allah çok merhametli ve çok bağışlayıcıdır.

Allah bizleri, Münafıklar için de uyarıyor. Münafıklar, dıştan Müslüman görünüp,  içten eski düşüncelerinin hesabı peşinde koşanlardır. Yüce Yaradan bizlerin münafıkları bilemeyeceğimizi, ancak Kendisinin hepsinin bütün yaptıklarından haberdar olduğunu bize müjdeliyor.

Münafıkları biz tam bilemeyeceğimiz için Peygamberimiz Hz. Muhammed (s.a.v), bu konuda nelere dikkat etmemiz gerektiğini bize şöyle anlatıyor:

“Dört haslet vardır ki, kimde bu hasletler bulunursa o kimse halis münafıktır. O dört haslet şunlardır: Kendisine bir şey emanet edildiğinde ihanet eder. Konuşunca yalan söyler. Söz verince sözünde durmaz. Bir konu da taraf olduğunda haddi aşar, haksızlık yapar, işi düşmanlığa dönüştürür.”

Böyle insanlar kendilerini bilirler. Dolayısıyla onlarla ilgili Yüce Yaradan’ın vaadini hatırlatmakta fayda var.            Al-i İmran suresi 188. Ayette Allah: “o ettiklerine sevinen ve yaptıkları işle övülmeyi seven kimseleri de sakın azaptan azade sanma, hem onlara acı bir azap vardır.” Buyuruyor.

Nisa Suresi 142. Ayet: “Her zaman münafıklar Allah’a hile yapmaya çalışırlar. Allah da başlarına geçirir. Namaza kalktıkları vakit de üşene üşene kalkarlar, halka gösteriş yaparlar, yoksa Allah’ı pek az hatıra getirirler.”

Al-i İmran Suresi 161. Ayet: “……Her kim hıyanet eder; ganimet ve hasılattan bir şey aşırırsa boynuna aldığını kıyamet günü yüklenir getirir…….”

Münafıkları halk bilemez. Ancak münafık yöneticilerle beraber çalışanlar veya yakın takip edenler, bilebilirler. Eğer onlar da münafık olan yöneticiye alet oluyorlarsa aynı konuma kendileri de düşerler.

Nisa Suresi 88: “O halde siz niye münafıklar hakkında iki grup oluyorsunuz? Allah onları kazandıkları günah yüzünden terslerine döndürdüğü halde, Allah’ın saptırdığını yola getirmek mi istiyorsunuz? Allah her kimi saptırırsa artık sen ona yol bulamazsın.”

Kimi insan vardır, Müslüman bir ülkede dünyaya gelir. Ama Müslümanlığı içselleştiremez. Çünkü dünyevi hırsları büyüktür. Önceleri Müslüman geçinir. Yani mecburiyetten ve sadece dıştan Müslüman gibi davranır. Sonra yöneticilikte ilerlemeye başladıkça Müslümanlıktan geçinmeye başlar. Yani Müslümanlığı kendi hırsları doğrultusunda kullanır. İşte Yüce Yaradan, böylelerini saptırırsa, bizler onların düzelebilmeleri için ne yapsak faydasızdır.

Kimi insan vardır, Müslüman olmayan bir ülkede doğar. Ama sonradan kendiliğinden Müslüman olur. Bu insanlar için konuya olumlu bakarak beklemek gerekir. Yapacaklarını takip etmek gerekir. Yapılan bu takiplerde içten pazarlıklı olmadığı, gerçekten Allah’a teslim olarak güzel işler yaptığı görülürse, ona kucak açmak, eski hatalarının kararlarını Allah’a bırakmak gerekir.

Tarih, ders alarak hatalarımızı azaltmak içindir. Ebu Zer’in hayatı da güzel bir örnektir. Ebu Zer, kervan soygunculuğu yaparken kendiliğinden Müslüman olmuştur. Diğer taraftan Ebu Süfyan ise, yıllarca Hz. Muhammed’e karşı savaştıktan sonra, Mekke’nin fethi ile mecburen Müslüman olmuştur. Onun soyundan gelen Emeviler, Müslümanlar arasında ikilik yaratarak İslâmiyet’i rayından çıkarmaya başlamışlardır.

İşte Ebu Zer, kendisinin yönetimde hiçbir gücü yokken bile bu anlayışla mücadele etmiştir. Ama gücü yetmediği için, İslâmiyet Hz. Muhammed’in getirdiği anlayıştan uzaklaşmıştır

Fakat Emevilerin kimseyi dinlemeyen bu davranışları aksine, insanlarda öfkenin birikmesine yol açtı. Öfke sonunda patladı. Müslüman halktaki fetih heyecanının doruk noktada olduğu yıllarda, o dönemlere göre kısa sayılabilecek bir süre olan 90 yıl sonra iktidardan indirildiler. İndirenler Peygamberimizin amcası Abbas’ın soyundan gelen Abbasilerdi. Ama buna rağmen Emevilerin yaptıkları karşısında hırslarını alamadılar ve Emevi hanedanının yaşayan ve vefat etmişleri dâhil, birçoğuna Müslümanlığa yakışmayacak bir hırsla zulmettiler.

Allah’ım, içten pazarlıklı davranarak Müslümanlığı rayından çıkarmaya çalışacakların hilelerini başarıya ulaştırma. Sonradan Müslüman olanlara Ebu Zer gibi, Hz. Ömer gibi olmaları için mücadele azmi ver, onlara yol göster.  Senin her şeye gücün yeter.

İNSANLAR BİRBİRLERİYLE SAVAŞSIN DİYE, ALLAH FARKLI DİNLER GÖNDERİR Mİ?

Böyle bir iddiayı savunabilecek ateist bile bulmak pek mümkün değildir. Allah, Kendisinin tek Yaratıcı olduğuna inanan insanları, ancak Kendisine ortak koşanlarla mücadeleye çağırmaktadır. Onların içerisinde de inananlara saldırmayan, inananlarla yaptıkları antlaşmalara uyanlara karşı savaş izni yoktur.

Alan Axelrod ve Charles  Philips adlı iki arkadaş oturmuşlar 1763 savaşın sebeplerini incelemişler. Bunlardan sadece 123’ünün din savaşları olduğuna kanaat getirmişler. Bunlardan da sadece 66’sı, Hıristiyanlarla Müslümanlar arasında yapılmış.

Din Savaşlarının en başında da meşhur Haçlı Seferleri var. Bu seferlerde insanları savaşa ikna edebilmek için dinin kullanıldığı doğrudur. Ama günümüzde bazı gerçekler ortaya çıktığı için Haçlı Seferlerini, din savaşları olarak nitelemek çok zorlama gerektirir.

Haçlı Seferlerinin bir kısmında daha Avrupa topraklarında iken talan başlamıştır. Dördüncü seferdekiler ise tamamen savaş taşeronluğu yapmışlardır. Sonunda Bizans’ı ele geçirmişler, ileri gitmemişlerdir.

Üçüncü seferde Kudüs’e ulaşamayan Fransız ve İngiliz Krallar, Hac için çıktıkları yolun dönüşünde birbirleriyle, yani Hacı arkadaşlarıyla savaşmışlardır.

Altıncı Haçlı Seferinde Alman imparatoru Kudüs’ü alamadı, ama Hıristiyanların Kudüs’ü ziyaret edebilmeleri için on yıllık anlaşma yaptı. Hâlbuki bilmiyordu ki, Hz. Ömer döneminden beri bu hak isteyen her Hıristiyan’a verilmişti. Bu durum gösteriyor ki, kralların, sultanların bile bilgileri yetersizmiş veya yanlışmış.

İslâm fetihlerinin de bir kısmı, Kur’an ışığında bakıldığında din savaşları olarak nitelenemez.

Aslında bu konularda uzun örnekler vermek mümkün. Ama dini çatışmaların kaynağının, din olmadığını gösteren bir Kuzey İrlanda fıkrası her şeyi açıklıyor.

Adamın biri Belfast’ta karanlık bir sokakta yürürken ensesine silahlar dayanır. Cevap ver “Katolik misin, Protestan mı?” Adam korkuyla, “ben ateistim” diye kekeler. Ama silahlı insanlar tatmin olmazlar ve tekrar sorarlar, “Katolik ateist mi, Protestan ateist mi?”

Allah’ın tek dini vardır. O da İslâm’dır. Yani öz itibarıyla, Allah’a teslim olmak ve Onun gösterdiği yolda yürümektir.

            HAYIRSEVER İNSAN – VEREN İNSAN

Önceki bir yazımızda belirttiğimiz gibi, Aristo, veren insanı, “muhteşem insan” olarak niteler. İslâmiyet’te de veren el, alan elden üstündür denilerek insanlar veren el olmaya yönlendirilmiştir.

Hayırsever insan, Osmanlı Türk Devleti’nin uzun süre ayakta kalmasında önemli rolü olan insan tipidir. Her hayırsever insan, veren insandır. Fakat her veren insan, hayırsever insan değildir. Aradaki en önemli fark, “verme” işleminin amacında yatar. “Veren insan” kimi zaman, kendi dünyevi menfaati için verir. Fakat hayırsever insan, karşılık beklemeden verir. Karşılığını sadece Yüce Yaradan’dan umar.

Fatır Suresi 29. ayet: “O, Allah’ın Kitabı’nı okur, ardınca gider olanlar ve namazı kılıp kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık infak etmekte bulunurlar, her halde öyle bir ticaret umarlar ki, hiç batmak ihtimali yoktur.”

30. ayet: “Çünkü Allah, mükâfatlarını kendilerine tamamen ödedikten başka, lütfundan onlara daha fazlasını verecektir. Çünkü O, hem çok bağışlayıcıdır, hem çok ikram edicidir.”

Ayetler gayet açıktır. Önce Allah’ın kitabını okumak gerekir. Bu kitap, hiç değişikliğe uğramamış ve Yüce Yaradan’ın korumasında olan Kur’an’dır. Sonra, Kitap’ta anlatılanlara uymaya çalışmak, yani ardınca gitmek gerekir.

Böyle davranan insan, “namazı kılıp kendilerine rızık olarak verdiğimiz şeylerden gizli ve açık infak etmekte bulunurlar” sözündeki gibi, namazını kılarsa ki, Kur’an’da belirtildiği şekliyle dosdoğru kılarsa, rızkı kendisine verenin Allah olduğunu bilir. Bu sebeple kendiliğinden açık ve gizli olarak muhtaçlara yardım eder.

Hem kendiliğinden, hem de Kur’an’da kimlere ve nasıl verileceği bahsedilen şekliyle dağıtırsa, Yüce Yaradan’ın kendisini destekleyeceğini umar. Umduğuna ulaşırsa, hiç batmak ihtimali olmaz.

İşte bu insanlar, hayırsever insanlardır. Kendiliğinden ve “Allah rızası” için verir. Onlar 30. ayetin anlamını bilirler. Verdikçe de, ayetteki Yüce Yaradan’ın ikram ediciliğini, bizzat yaşarlar.

32. ayet: “Sonra Biz, o Kitab’ı kullarımızdan süzdüklerimize miras kıldık; onlardan da nefislerine zulmedenler var! Orta giden var, Allah’ın izniyle hayırda ileri geçenler var. İşte büyük lütuf odur.”

Ayetten anlaşılan, her dönem için Allah Kitabı’nı bazı insanlara miras kılıyor. Bu insanların bazıları “bir lokma bir hırka” anlayışıyla nefislerine zulmediyorlar ama Kur’an’ın manevi havasında yaşıyorlar. Bazıları orta yolu tutuyorlar. Fakat bazıları Allah’ın izniyle hayırda ileri gidiyorlar. İşte bu üç gurubun içerisinde, büyük lütufa mazhar olanlar, hayırda ileri gidenlerdir.

Sadece “veren insan” olanların bazıları, verdikçe servetinin azalacağını düşünür. Bu sebeple, kendi menfaatleri doğrultusunda vermek isterler. Kimi siyasetçi oy kaygısıyla, kimi yeraltı dünyasının adamı hizmetini iyi gördürmek ve ihanete uğramamak amacıyla, kimi iş adamı “kaz gelecek yerden tavuk esirgenmez” mantığıyla, veren el olabilir. Allah bunlara izin vermediği için bunlar, durumları uygun olduğu halde hayırda ileri gidemezler.

Dünyanın güzel geleceği, hayırseverlerin sayılarının artmasıyla doğru orantılıdır. İnşallah bizler de, Yüce Yaradan’ın izin verdiği hayırsever insanlar arasına gireriz. Böylece, batma ihtimali olmayan bir ticaretimizin olmasını umabiliriz.

Allah’ım bizlerin, Senin Kitabı’nın ardınca gidebilmemiz ve hayırsever insan olabilmemiz için; bizlere yol göster, mücadele azmi ver, irade gücü ver, sabır ve sebat ver.

TÜRKLER VE TİCARET

 (Not: Dünya Ekonomisi üzerine yazımızda güzel gelecek için, eski Türklerin ticari anlayışlarına dönmek gerektiğini yazmıştım. Konuya açıklık getirmek için “Tarihin Aydınlattığı Gelecek” kitabımdan aynen aktarıyorum.)

Ticaretin gerçek yapısı incelendiğinde, Türklerin özelliklerine yatkın olduğu görülür. Bilindiği gibi Türklerde ticari kazançta esas olan “itibar”dı. Avrupalılarda ise “kâr”dı. Günümüzde marka olmuş bazı Batı firmaları eski Türk anlayışına dönerek “itibar”ı ön plana çıkardılar. Demek ki, Türklerin ticari anlayışları gerçek ticarete uygundur. Bunu daha iyi anlamak için, ticaretin kurallarını ve niteliklerini incelemek yeterlidir.

Ticaretin yazılmamış kuralı “GÜVEN”dir.

Türklerin iki bin yıllık serüvenini anlatan gezginler, tarihçiler onların en önemli özellikleri olarak, verdikleri sözde durmalarından bahsederler. Türklerde verilen sözden dönülmez. Andını tutmamak en büyük kötülüktür. Rüşvet, iltimas (kayırma) gibi kötülüklerin en üst düzeye çıktığı, normal olaylardan görüldüğü dönemlerde bile, sözünde durmamak en büyük onur kırıcı kötülük olarak değerlendirilir. Sözünde durmayan insanlar; anne-baba, işçi-işveren, rüşvet alan veya almayan memur, yolsuzluk yapan ya da yapmayan siyasetçi, sivil yönetime karışan yahut da karışmayan asker vb. kim olursa olsunlar, verdikleri sözlerini yerine getirmezlerse, diğer özellikleri geri planda kalır. Onursuz, kötü insan olmakla suçlanırlar. Demek ki ticaretin bu “olmazsa olmaz” kuralı Türklerin yapısına uymaktadır.

Ticaret, sürekli mücadele (savaş) demektir. Yılgınlık, bıkkınlık, moralsizlik gibi durum ve tavırların bir süre sonra sarsmayacağı işadamı zor bulunur. Türklerin diğer bir önemli özellikleri de, yine tarihçilere göre, savaşçılıklarıdır. O halde ticaretin bu özelliği de Türklerin savaşçılıklarıyla bağdaşmaktadır.

Ticaret insanını kısaca tarif etmek gerekirse, “problem çözen insan demektir” denilebilir. Yine tarihçilerin belirttiğine göre, Türklerin kurdukları devletler birer halklar karışımı idi. Türkler, yöneticilik yaptıkları en buhranlı bölgelerde bile, halklar arasındaki problemleri çözerek, onları huzur içerisinde yaşatmayı başardılar. Bazı Batılı tarihçiler bu durumu, “Türklerin insanlığa kazandırdıkları en büyük uygarlıktır.” diye bahsederler. Osmanlı Türkleri bunu, güçten düştüğü zamanlarda bile başarmıştır. Günümüzde bile Batılılar; Orta-Doğu, Balkanlar ve Kafkasya’daki sorunlarda Türkiye’den yardım istemektedir. Demek ki problem çözmek, Türklere yabancı değildir.

Ticaret insanı, girişken ve gözü pek olmalıdır. Türkler dünyada en geniş alana yayılmış, o bölgelerin halklarıyla anlaşmış ve uzun süre hâkim olmuş belki de tek millettir. Bu kadar geniş alanlara yayılmak, Türklerin “gözüpek” olduklarına işarettir. Yeni gittikleri yerlerde halklarla anlaşmaları da, “girişken” olduklarını gösterir.

BARDAĞI TAŞIRAN, SON DAMLADIR

Yüce Yaradan Kur’an’ında bazı peygamberleriyle ilgili bilgiler verir. Peygamberlerini yalanlayanların başlarına gelenleri, örnekleriyle bizlere anlatır. Bizlerin ders almamızı ister.

Ancak iki peygamberi için verdiği misaller, sonsuza kadar bütün nesiller için ibrettir. Biri Nuh peygamber dönemindeki tufandır. Bu tufanla ilgili olarak, dünyanın farklı bölgelerindeki eski her milletin destanlarında (Sumerler, Mısırlılar, Asurlular, Orta Asya’daki Türkler, Çinliler vb.) değişik bir anlatımı vardır. Tevrat ve İncil’de de bu olaydan bahsedilir. Yani binlerce yıldır insanlık tufan konusunda bilgi sahibidir.

Allah bu bütün dünya için ibret olacak tufan olayını, Hz. Nuh’un duasından sonra gerçekleştirmiştir. Bütün iyi niyetli gayretlerine rağmen derdini anlatamayınca, başka çare bulamayan Hz. Nuh, herkesin Rabbine dua etmiştir. Nuh Suresi 26: Nuh demişti ki: “Ey Rabbim! Yeryüzünde kâfirlerden hiçbir kimse bırakma!”. Saffat Suresi 75: “And olsun ki Nuh Bize yalvarıp yakardı, Bizde hakikaten duayı ne güzel kabul ederiz.”

İkinci ibretlik vaka, Firavun ve kavminin denizde boğulmasıdır. Bu olayda da, Firavun ile her türlü konuşmasında sonuç alamayan Hz. Musa, sonunda Yüce Yaradan’a yakarmıştır.

Yunus Suresi 88.ayet: “Musa dedi ki; ‘Ey Rabbimiz! Sen Firavun’a ve kavmine dünya hayatında bir ziynet ve nice nice mallar verdin; yolundan saptırsınlar diye mi ey Rabbimiz? Ey Rabbimiz! Mallarını sil süpür ve kalplerini şiddetle sık. Zira o acı azabı görmedikçe iman etmeyecekler.”

9. ayet: “Peki duanız kabul olundu. Siz yine istikamete doğruluğa devam edin ve kendini bilmeyenlerin yoluna uymayın.” buyurdu.

Demek ki, çaresiz kalan ve son çare olarak dua eden mazlumlar, Allah’ın gösterdiği yoldan ayrılmadan yürümeye devam ederlerse, Yüce Yaradan’ın yardımına mazhar oluyorlar. Nitekim atasözleri de bu durumu başka bir şekilde bahseder: “Alma mazlumun ahını, çıkar aheste, aheste.”

Diğer taraftan, ibret alınacak güzel örnekler de vardır. Meselâ, Ebu Zer. Gifari kabilesinin soyguncu bir üyesi olan Ebu Zer, kendi iradesiyle Müslüman oldu. İslâmiyet’e girdikten sonra, gelecek nesillere örnek gösterilen en dürüst Sahabeler arasına girdi. İnşallah ahiret yurdunda da, Yüce Yaradan onu, Cennetinin varislerinden kılar.

Bir başka örnek insan, Hz. Ömer’dir. O da Müslümanların en korktukları düşmanları iken, kendi iradesiyle İslâmiyet’e girdi. Sonrasını herkes biliyor. Benzer şekilde, Müslümanların Uhud Savaşında yenilmelerine sebep olan Halid bin Velid gibi, sonradan kendini düzelten nice güzel örnek olan şahsiyetler var.

Biz kendimize hangilerini örnek alırsak ve davranışlarımızı ona göre yönlendirirsek, Yüce Yaradan da bizlere öyle muamele etmektedir. Hidayet isteyene hidayeti vermektedir. Zorbalığa, insanları aldatmaya devam edene ise, bardağı taşıran son damlayı bekleyerek karşılık vermektedir.

Gelecek nesillerce nasıl anılacağımızın seçimi, bize ait. Ama unutmayalım ki, bardağı taşıran son damlayı biz bilemeyiz, Rabbimiz bilir.