İsmail Hakkı Küpçü

SULTAN II. MAHMUT’UN YAPISI VE YAŞADIKLARI

Sultan II. Mahmut konusunu, bu sitede Mart 2018 yılında yayınladığımız, “Kanuni’den Sonraki En Faydalı Padişah, II. Mahmut” başlıklı yazımızla sizlerle paylaşmıştık.

Fakat Türk Tarih Kurumunun, Ahmet Yüksel’e hazırlattığı ve 2026 başlarında yayınlanan “II. Mahmud” kitabını okuyunca, padişahın mücadelesinin ciddiyetini yeterince yansıtamadığımı anladım. Bu sebeple, bu makalemizde konuya farklı bir açıdan yaklaşarak, padişahın sıkıntılarını, yaşadıklarını, mücadelelerini, Ahmet Yüksel’in, tarafsız bir bakış açısıyla yazdığına inandığım kitabından faydalanarak aktarmaya çalışacağım.

Sultan küçüklüğünde çiçek hastalığını ağır bir şekilde geçirir. Vücudu güçsüz kalır. Hayatının sonrasında da, belki de bu güçsüz yapısı dolayısıyla, hastalıklarla sürekli mücadele etmiştir. Son dönemlerinde muhtemelen içkiyi fazla içmesi de, rahatsızlıklarını tetiklemiştir.

Bilindiği gibi II. Mahmut (belki de Allah’ın dilemesiyle) ölümden kıl payı kurtularak padişah olmuştu. Bu sırada gelişen olaylar, Yeniçerileri, hem padişaha hem de halka karşı güçlendirmişti. Padişah, Yeniçerilerin elinde tutsak konumuna düşmüştü. Peki, nasıl oldu da, henüz 23 yaşında çok müşkül şartlarda sultan olduğu halde, 18 yıl sonra Yeniçeri Ocağını ortadan kaldırabildi?

Akla ilk gelen fikir, eski padişah III. Selim’in yarenlerinin ve yenilik taraftarı yöneticilerinin, kendisine yardım ettiğidir. Lâkin hiç de böyle olmamış. Bunu, III. Selim’in kurduğu Nizam-ı Cedid için fetva veren ve yenilikçi bilinen Şeyhülislâm Salihzade ve Kaymakam Memiş Paşaya, II. Mahmut’un karaladığı şu yazısından anlıyoruz:

“Tahta çıktığımdan beri bir dakika rahatım yoktur. Bazı konularda bana yardım etmiyorsunuz. Beni yapayalnız bıraktınız. Bazı hususlarda beni ihtar etmeniz gerekir. Ben daha dün bir kuş gibi kafesten çıktım. Aklım erdiğince çabalıyorum. Lâkin siz bana yardım etmiyorsunuz. Peygamber için dahi, Cebrail çalışırdı. Bense pek yalnız kaldım…”

Şimdi, I. Dünya Savaşının yedi cephede yaşanan olaylarını, Çanakkale Müdafaasını, Cumhuriyetin kuruluşuna giden Türklerin Yeniden Diriliş Mücadelelerini düşünelim. Eğer halkından askerine, komutanlarından fikir adamlarına kadar büyük çoğunluk, birlikte en zorlu mücadeleleri göğüslemeselerdi ne olurdu? Bu mücadeleler başarılabilir ve yeni bir devlet kurulabilir miydi? “Bahsettiğimiz bu son dönemin dış şartları, Sultan Mahmut devrindekilere göre daha zorluydu” diyorsanız, makalemizin tamamını okuduktan sonra, lütfen bir daha düşününüz.

Sultan Mahmut, hem halkı hem de önderleri tarafından yalnız bırakılmıştı. Ama bu sıkıntıya ilaveten başka bir iç engel daha söz konusuydu. Ona karşı cephe almış, tek güç halinde kalmış Yeniçeriler ve dini ulema vardı. Savaşa gönderdiği Yeniçerilerin büyük çoğunluğu, cepheye varmadan firar ediyorlardı. Ama padişaha karşı tetikteydiler ve halka zorbalıklarını sürdürüyorlardı.

Peki, padişah bu kadar büyük zorlukları nasıl aşmıştır?

Öncelikle çok ketum olmuştur. Kimseye güvenemediği için devletin evraklarını bizzat kendisi okuyarak cevaplamış ve gereğini yapmıştır. Her evrakı bizzat incelemek gününün çoğunu alsa ve çok yorulsa bile, bu yöntemi mecburen uzun süre devam ettirmiştir.

Ayrıca, diğer işlerini de gizlilik içerisinde yürütmeye çalışmıştır. Bir yandan da, insan seçmeye gayret etmiştir. Kendisinin bizzat keşfederek İstanbul Şehremini (belediye başkanı) yaptığı İbrahim Efendi, gizli haberleştiği insanlardan biridir. İbrahim Efendiye ve vefatından sonra onun tavsiye ettiği Halet Efendiye güvenen Sultan, onlarla gizli bir haberleşme sistemi kurmuştur. Kullandıkları yöntemlerden birisi, bir bakkal aracılığıyla haberleşmedir. Sultan, cevaplanmasını istediği konuları bir kâğıda yazar. Tanınmayan bir elemanı kâğıdı alır, gider bir bakkala bırakır. Bakkala, diğer tarafın bilinmeyen bir adamı gelir, parolayı söyler o yazıyı alır. Sonra verilen cevap, aynı yoldan Sultana ulaşır.

Padişahın adam keşfetme hususundaki kabiliyeti için verilen örneklerden ikisi şöyledir. Mustafa Reşit Paşayı, henüz sadrazamlıkta bir kâtip iken keşfetmiştir. Cihan Seraskeri unvanına layık görülen Hasan Rıza Paşayı, henüz Mısır Çarşısında bir attar çırağı iken keşfetmiştir.

Peki, saray dışındaki bu insanları nasıl seçebilmiştir? II. Mahmut, IV. Murat gibi tebdil-i kıyafetle saray dışına çokça çıkmıştır. Ama bununla kalmamıştır. Pantolon ve setresiyle esnafı ve memleketin çeşitli şehirlerini dolaşmıştır. Bir kısmında tek başına yaptığı bu halk arasına karışmalarına, devlet ricali itiraz etmiştir. Çünkü Sultan, hayattaki tek Osmanoğludur. Eğer ona bir şey olursa, devletin durumu tehlikeye girecektir. Bilindiği gibi, kendisinden sonra gelen bütün padişahlar ve padişah olmayan, hattâ halen yaşayan bütün Osmanoğullarının ikinci soy atası, Sultan Mahmut’tur. Yani, II. Mahmut ve sonrasındaki devlete “Mahmutoğulları” denilecek durum oluşmuştur.

Hünkârın bir başka özelliği, kendisine karşı yanlış yapanları affetmesine rağmen, devlet yönetiminde kusur gösterenleri silmekte tereddüt etmemesidir. Nitekim yukarıda bahsettiğimiz ve çok güvendiği Halet Efendi’yi, Yeniçerileri ve Fenerli Rum Beylerini desteklediği için, silmekte tereddüt etmemiştir.

Kendisine “gâvur padişah” yaftası vurulan Sultan için, Ayasofya Cabisi (tahsildar) Ömer Efendi, Sultan Mahmut’un “veli, ermiş, keramet sahibi” olduğu rivayetlerinin halk arasında yaygınlaştığını söyler. Bu hususta birçok örnek verir. Bunlardan birisi, kuraklık görülen beldelere, II. Mahmut’un ziyaretinin ardından bol miktarda yağmur yağmış olması, onun kerameti olarak değerlendirilmiştir. Sultan’ın “veli” olarak düşünülmesinde muhtemelen, onun halk arasında korkusuzca dolaşmalarının, kimseye tepeden bakmamasının ve yaptığı güzel sohbetlerin de etkisi olmuştur. Çünkü Padişah, yaşadığı sıkıntılardan bunaldıkça, aklını yitirmemek ve insanların morallerini düzeltmek için, hem akşamları sarayda eğlenceler düzenlemiş, hem de içki içmiştir.

II. Mahmut’un, halkına ve insanlardaki devlet kavramına olan güvenini, çok güzel bir şekilde anlatan bir sözü vardır. 1830 yılında Fransa’nın Cezayir’i işgal etmesi üzerine, şöyle bir durum değerlendirme yapmıştır:

“Devletin birkaç zamandır başına gelen vukuatın onda biri başka bir devletin başına gelseydi, nizamları çoktan bozulurdu. Başkaları tarafından o devlete yardım edilse dahi, söz konusu bozukluğun kadim (eski) haline döndürülmesi için nice seneler geçmesi gerekirdi.”

Sultanın, dış siyaset konusunda da çok çırpındığını görüyoruz. Dönemin büyük devletlerinin hepsiyle güzel ilişkiler kurmak için gayret etti. Sonunda bu devletlerin hiçbirine güvenilmeyeceğine karar verdi. Bu kararı sonrasında, Sultan da diplomatik ilişkilerde, düşmanları gibi ikili oynamaya başladı.

Diplomasideki bu uygulamaları, devleti ayakta tutmaya yaradı. II. Mahmut döneminin toprak kayıpları, Rus ya da bir başka devletin işgaliyle olmadı. Fransız devriminin etkisiyle hızlanan ve dış devletlerce desteklenen Hıristiyan tebaadaki milliyetçilik akımlarının güçlenmesiyle oldu. Toprak kayıpları, onların devletten koparak bağımsızlıklarını almalarıyla yaşandı.

Şimdi, kısaca Sultan Mahmut dönemindeki olayları hatırlayalım.

Önce içerinin durumuna bakalım. Kendi başına buyruk olmaya başlamış ve devletten daha güçlü konuma gelmiş Ayanlar vardı. Nitekim Rusçuk Ayanı Alemdar Mustafa Paşa, şehzadeyi, tam Yeniçeriler öldürecekken kurtarıp, kendisini padişah yapmıştı. Bu özgüvenle, Padişah ile Ayanlar arasında yapılan ve “Osmanlı Magna Cartası” olarak bilinen Sened-i İttifak anlaşması bunun bir göstergesidir. Diğer yandan, Yeniçerilerin zorbalıklarını ve savaştan kaçmalarını hatırlayalım. Devleti veya dini değil, sadece kendi menfaatlerini düşünen ve soygunu Yeniçerilerle birlikte yapan dini ulemayı unutmayalım. Çok zor şartlar altında yaşayan ve cahil kalmış halk ise, ulemaya inanmaktadır. 1826’da Yeniçeri Ordusunun kaldırılmasıyla, ordusuz kalınmıştır. Diğer yandan, ilkokul bile yok sayılır. Lise ise hiç yoktur. Sultanın, sadece payitahtta mecbur yaptığı ilkokul öğretimi (sıbyan mektebi) ise, şimdiki gibi değildir. Sadece okuma yazma ve Kur’an ile İlmihal öğretilmektedir. Sonuçta, Sultan’a yardımcı olacak neredeyse hiçbir müessese ve Allah’ın kulu yok gibidir.

Dışarıda ve dış destekle içeride gelişen olaylar şöyledir. Gittikçe güçlenen Ruslarla yapılan uzun savaşlar. Fransızların, 1807’de Tilsit, 1808’de Erfurt’ta Ruslarla, Osmanlıyı paylaşma üzerine anlaşmaları. Fransızların, 1830’da Cezayir’i işgal etmeleri. İran’daki Türk Devletiyle savaşlar. Tepedelenli Ali Paşanın isyanı. Kavalalı Mehmet Ali Paşanın isyanı ve Kütahya’ya kadar ilerlemesi. Suud ailesi desteğindeki Vahhabilerin isyanları, Mekke ve Taif’i işgalleri. Sırp isyanları. Mora’da Yunan isyanı. Mora’daki Navarin limanında 1827’de; Ruslar, İngilizler ve Fransızların birleşerek, Osmanlı ve Mısır donanmasını yakmaları.

Görülüyor ki, Sultan Mahmut dışarıya karşı mücadelesini yaparken, bazen ordusu yoktu. Bazen donanması yoktu. Bazen de, her ikisi birden yoktu.

Tarihçi Kemal Beydilli’nin “Yeni Türkiye Cumhuriyetinin, II. Mahmut ile başlayan sürecin bir sonucu olduğu unutulmamalıdır” teşhisi doğrudur. Yani Sultan Mahmut, sadece vaziyeti idare etme veya en az toprak kaybetme mücadelesi vermemiştir. Kendinden sonrakilerin de ayrılmadan takip ettikleri ve halen geçerli olan bir yol çizme başarısını göstermiştir.

Şimdi kendimizi Sultan’ın yerine koyarak düşünelim. Böylesine kötü şartlarda mücadele eden Sultan için vakanüvis Lütfü Efendi’nin, “32 senelik saltanatı süresince, 30 saat durup dinlenememiş, huzur içerisinde bir günü gecesi olmamıştır denilse, yalan olmayacaktır” sözünü de dikkate alalım. Böyle bir mücadeleyi biz dâhil, çevremizdeki insanlardan kaç kişi verebilirdi? Kaç kişi başarabilirdi?

Yaşadıkları zorluklara rağmen, başarabildikleriyle mutlu olan Sultan, kendi eliyle yazdığı bir hat levhasında şöyle demektedir: “Beni, irade ve rızasına uygun işler yapmaya muvaffak eden Allah’tır.” Bütün olayları ve zorlukları dikkate alınca, Yüce Yaradan’ın yardımı olmadan bu başarıya ulaşmak pek mümkün görünmüyor. Demek ki, Sultan da bunun farkındadır.

Halk arasında, Sultan Mahmut’un şahsıyla adeta bütünleşmiş olan cömertliğini anlatan bir deyiş vardır: “Vermeyince Mabud, neylesin Sultan Mahmud”. Gelişmeleri okuyunca anlaşılıyor ki, bu söz, sanki, Sultan Mahmut’un yaşadıklarının, mücadelesinin, rahat yüzü görmeyen yaşamının bir tanımı gibidir.

Sultan II. Mahmut ve insanlığa fedakârca hizmet etmiş bütün insanlar için, tek olan Tanrı’mızdan rahmet diliyorum. Allah’ın dininin, Türklüğün ve dolayısıyla, İnsanlığın güzel geleceği uğruna halen fedakârca çabalayanların da, Allah yar ve yardımcıları olsun.

BENİM ÇAĞDAŞIM OLAN NESİL ÜZERİNE

Şu anda yaklaşık 74 yaşındayım. Bizim nesil diye bahsederken, benden yaklaşık on yaş büyük ve on yaş küçük gurubu anlatacağım. Aktaracağım irdelemelerim sadece Türkiye için değil, dünyamızın geneli için olacaktır.

Bilinen tarihte, gerek kültürel açıdan, gerekse teknolojik gelişmeler bakımından en hızlı değişim, bizim neslimizde yaşanmıştır. Bizler, bu hızlı değişime ayak uyduramadık. Değişimi kavrayacak vaktimiz bile olmadı. Dolayısıyla gerekli çözümlemeleri yapamadık. Kapitalizmin vahşi uygulamaları ve hızlı şehirleşme, bizim nesil içerisindeki güzel insanların da çoğunluğunu esir aldı. Çoğumuz, çocuklarımıza güzel bir örnek oluşturamadık. Atalarımızdan aldığımız insani değerleri, çocuklarımıza aktaramadık.

Bizim çocukluğumuzda, dünyanın önemli bir bölümünde, kültürün aktarımı sözlü olurdu. O dönemlerde ve öncesinde yayınlanan kitapların çoğu, sözlü olarak aktarılan kültürü tasdik eden eserlerdi. Ama kapitalizmin getirdiği kâr hırsı, kitapların yapılarını da değiştirdi. Buna ilaveten televizyon, şehirlerdeki yeni çevremiz ve mahalle baskısından kurtulmamız da etkisini gösterdi. Dolayısıyla, kültürün sözlü aktarım yöntemi, işe yaramamaya başladı.

Zorlu hayat şartları ve şehirlerdeki yan yana yaşadığımız zenginlerin çoğunun göze batan şımarık yaşam biçimleri, idealistliğimizi iyice törpüledi. Kanaatkârlığımızı yitirdik. Kısa sürede zengin olma peşine düştük. Sonuçta bizim neslin çoğu, kendilerini geliştirmek isterken, başkalaşma başladı. Bu başkalaşmamız çocuklarımıza da yansıdı.

İnsanlardaki bu başkalaşma, ilk ciddi etkisini siyaset kurumunda gösterdi. Bizim neslin siyasetçileri makamlarını sevmeye başladıkça, tek hedefleri, tekrar seçilmek oldu. Yeniden seçilebilmek için her yolu mubah görenlerin sayıları her gün arttı. Bu gelişmeler, ahlâklı ve zeki insanların siyasetten uzaklaşmalarına yol açtı. Siyaset içerisinde kalıp, ülkesine hizmet etmek isteyen ahlâklı ve bilgili insanları da, makamseverler dışladılar. Böylece siyasetçilerin ortalama ahlâk seviyeleri, halkın gerisine düştü.

Siyasetçiler kendi menfaatlerini artırabilmek için, yanlarına kendilerini destekleyecek guruplar aldılar. Önce kendi istediklerini yapacak bürokratları atadılar. Bunlar aracılığıyla, iş insanlarından kendilerine pay verenlere iş vermeye başladılar. Bu iş insanları aracılığıyla da, basın yayın işlerini ele aldılar. Gazetecilik ve muhabirliği, halkı doğru bilgilendirmek olarak görenler dışlandılar. Yerlerine iş insanının isteği doğrultusunda yazıp söyleyenleri yerleştirdiler. Sonunda siyasetçi-bürokrat-iş insanı-medya mensubu-üniversite mensubu ortaklığını oluşturdular. Siyasetçiler böyle yaparak, yıkılmaz bir menfaat birliği kurduklarını ve bu birlikteliklerini kimsenin yıkamayacağını düşünüyorlar.

Bu menfaat birlikteliği, bütün insanlığın güzel geleceğinin önündeki en büyük engeldir. Aslında bu engeli bertaraf edecek olan da, sayıları azalmış da olsa, bizim neslin fakirlik görmüş, dürüst, mücadeleye alışık ve cesur insanlarının, Yüce Yaradan’ın desteğini alacak çalışmalarıdır.

Bizim neslin yaşamı içerisinde, bozulan ve başkalaşan bir başka kurum da, aile yapısı oldu. Boşanmaların oranı her geçen gün artıyor. Evlilik dışı doğan çocukların ve halen evli olduğu erkekten değil başkasından çocuk sahibi olanların sayıları sürekli yükseliyor. Bilhassa şehirlerde, sülâle kavramı neredeyse kalmadı. Aileler, çekirdek aileye dönüştü. Çekirdek ailelerin bireylerinin bile, aynı ev içerisinde olmalarına rağmen, birbirleriyle iletişimleri yok. Herkesin ayrı bir akıllı cep telefonu, televizyonu veya bilgisayarı var. Her aile ferdi kendi dünyasında yaşıyor. Bütün bunlar manevi bir boşluk oluşturdu. Manevi boşluk; kumar, uyuşturucu, alkol, kolay para kazanma, cinsellik tutkusunu tetikledi. Bu tetiklemenin sonuçlarını, her gün televizyonlarda ve çevremizde görüyoruz.

Dünyada hiçbir devlet, felsefeleri ne olursa olsun, geleneksel aile yapısının bozulduğu ortamların getirdiği ağır maliyete katlanamaz. Bozulan aile yapısının da önemli etkisiyle, günümüzde her ülke, hem devletler olarak hem de fertler olarak, şirketlere ve bankalara borçlu durumdadır.

Diğer yandan, bizim neslin çocukluğu ve gençliği döneminde, aile yapıları dünyanın birçok yerinde, babanın hâkim olduğu aile olarak tanımlanırdı. Bizim neslin yaşamı sırasında bu tanım değişti. Çekirdek aileler artık, çocukların egemenliğinde. Babanın egemen olduğu aile yapısının bazı olumsuzlukları vardı. Bilhassa, çocuklarına karşı şuursuz ve mantıksız baskı uygulayan aile büyükleri, çocuklarının riyakâr olmalarına zemin hazırlıyordu. Şimdi ise, çocukların isteklerinin egemen olduğu ailelerde sorunlar, çok daha fazla olmaya başladı. Çocukların çoğu, cam fanus içerisinde “camekân çocuk” olarak yetiştiriliyor. Bu yetişme tarzı onları, hastalıklara ve hayat mücadelesine karşı dirençsiz yapıyor. Çocukları, asalak fertlere dönüştürüyor.

Aslında aile yapısındaki bu değişim, en çok bizim nesli ezdi. Bizim anne ve babalarımız, kendilerine ömür boyu bakmamızı beklediler. Bizlerin çoğu da, ayrı evlerde yaşamamıza rağmen, onlara bakmaya çalıştık. Ama çocuklarımızın çoğu, “madem iyi bakamayacaktınız, neden bizi dünyaya getirdiniz” anlayışındaydı. Dolayısıyla çocuklarımız, kendilerine bizim bakmamızı, hem de her isteklerini yerine getirmemizi bekliyorlardı. Sonuçta bizim neslin insanları, hem ebeveynleri hem de çocukları tarafından ezildiler.

Demek ki, gerek insan bedeninde ve gerekse toplumsal yaşamda, hem aşırı korumacılıktan ve aşırı sınırlandırmadan, hem de aşırı serbestlikten kaçınmak gerekir. Her konuda olduğu gibi, aile yapılarında da denge şarttır.

Bizim neslin yaşamı içerisinde, ailelerin çocuklarına bakışlarında bir başka değişim daha yaşandı. Bizim çocukluğumuz ve gençliğimizde, erkek evlatlar has evlatlardı. Ölünceye kadar evlatlardı. Ebeveynlerine, erkekler bakardı. Kız evlatlar ise, birçok yerde sayıya bile dâhil olmazlardı. Çünkü kızlar, evleninceye kadar evlatlardı. Bizim nesilde bu bakış açısı da değişti, tam tersine döndü. Bizim nesilde erkek evlatlar, evleninceye kadar evlat olarak görülmeye başlandı. Kız evlatlara ise, ölünceye kadar evlat olarak bakıldı. Dolayısıyla, has evlatlar, kız evlatlar oldular. Tabii ailelerdeki bu anlayış değişikliği, her aile için geçerli değildir. Her iki dönemde de, istisnalar olmuştur.

Bizim neslin çocukluk ve gençlik döneminde, insanlar üreterek kazanç sağlarlardı. Ama bizim çocuklarımızın çoğu ve bizim bir kısmımız, artık üretmeden kazanmanın peşindeyiz. Üretmeden tüketebilmek için, sanal ortamlardan para kazanmaya çalışılıyor. Sanal ekonomi, gerçek üretimin olmadığı ekonomidir. Aklın, mantığın, duyguların, duyarlığın yeri yoktur. Sanal ekonomi, insanlığın geleceği için çok tehlikeli hale gelmektedir. Böyle giderse, hem insanlar hem de devletler, hayali değer yaratıcılarının oyun alanı olmaktan ileri gidemeyeceklerdir. Bu nedenle, sanal yani hayali ekonomiyi, gerçek yani üreten ekonomiyle uzlaştırmak zorundayız.

Bizim neslin çocukluğunda, köy ve kasabalarda yaşayan insanların oranı, şehirlerde yaşayanlardan fazlaydı. Küçük yerleşim yerlerinin faydalı tarafı, “bir çocuğu, bütün köy yetiştirir” anlayışında olan insanların, hem aile içi hem de insanlar arası bağları ve duyguları güçlüydü. Şehirlerde yetişen insanların güzel tarafı ise, dolduruşa gelmeyen, araştıran ve sorgulayan yapılarıydı. Hızlı şehirleşme, hem kasaba hem de şehir hayatının güzelliklerini yok etmeye çalışıyor.

 Aslında bu durumu toparlayacak olanlar da, bizim neslin içerisinde gençliğinden gelen güzellikleri koruyabilmiş insanlardır.

Bizim neslin çocukluğu ve gençliğinde gelişmişlikten bahsedilirken, sadece maddi GSMH’DAN ve kişi başı elektrik tüketiminden örnek verilirdi. Güvenlik, huzur, güven gibi manevi bir GSMH’DAN bahsetmeye gerek görülmezdi. Ama vahşi kapitalizm anlayışıyla ekonomik kalkınmayı sağladıkça; güvenlik, huzur ve güven gibi insanlığın temel direkleri çürümeye başladı.

Dolayısıyla, gelişmişliğin göstergeleri arasında manevi GSMH’DAN bahsetmek ihtiyacı doğdu. Bundan sonra artık hedef, maddi kalkınma ve manevi gelişmenin birlikte yürümesi olmalıdır. Bunun da mücadelesini verebilecek olanlar, bizim neslin güvenilir insanları olacaktır.

Bizim neslin insanları, önce komünizmin dünyaya yayılma hevesinin etkisinde kaldılar. Bunlara karşı çıkan her ülkenin milliyetçileri de, onlara karşı mücadele başlattılar. Birbirleriyle mücadele eden her iki tarafın, bazı ortak yönleri vardı. Birincisi, fikirleri bırakıp, insanları militarizme yönlendirmeleridir. İkinci ortak yönleri, ülkelerindeki üretimi artırmayı tartışmayıp, bölüşmeyi tartışmalarıdır. Üçüncü ortak yönleri, sorunları, ülkelerinin varlıklarını ve insanlarının yapısını derinlemesine irdelemeyip, sığ düşünmeleri ve alternatif ciddi fikirler ortaya koyamamalarıdır. Dolayısıyla, her iki taraf da, ülkelerine faydalı olamamışlardır.

Bütün bunlara rağmen, insanlığı toparlayacak ve yeni nesillerin de geleceğe güvenle bakmasını sağlayacak olanlar, bizim neslin, dünyanın her yerindeki dürüst, üretken ve mücadele gücü yüksek insanları ve onların hem biyolojik hem de manevi çocukları olacaktır.

Çünkü asıl olan, teknolojideki yenileşmelerin giderek daha da hızlanması değildir. Asıl olan, teknolojinin insana hizmet etmesine vesile olacak insanlık anlayışındaki iyileşmedir.

Allah’ın, insanlığın toparlanması için, bu güzel insanların çabalarına destek vereceğine ve önlerini açacağına inanıyorum.

OSMANLI DEVLETİNİN UZUN YAŞAMI ÜZERİNE 3

Makalemizin bu bölümünde, Devletin ömrüne olumlu yönde etki yapan iç sebepleri irdeleyeceğiz.

Sebeplerin önemlilerinden biri, devlet yönetimindeki adalet uygulamasıdır. Bilhassa küçük bir beylik halindeyken, Şeyh Edebali’nin de etkisiyle, diğer Türk beyliklerine göre daha mutedil davranmışlardır. Bu anlayış, beylik büyüdükçe de devam etmiştir. Devlet, bütün tebaasına eşit davranmıştır. Yönetimin bu adaletli tavırları, Bizans tekfurlarının idaresinden memnun olmayan insanların bir kısmının, Osmanlı Beyliğini tercih etmesine vesile olmuştur.

Diğer taraftan, Osmanlı Beyliği enerjisini, diğer Türk beyliklerine değil de, yabancı düşmanlara yöneltmiştir. Bu yöneliş, diğer beyliklerdeki alperenlerin, dervişlerin, abdalların ve ahilerin Osmanlı Beyliğiyle birlikte hareket etmesine sebep olmuştur. Halkın önderleri konumundaki bu insanlar, Haçlı Seferleri ve Moğol akınlarıyla sönmeye yüz tutan fetih heyecanının, yeniden yeşermesine vesile olmuşlardır. Bilhassa Balkanların fethi sırasındaki ve sonrasındaki çalışmalarda, bu yapıdaki insanların çok ciddi faydaları olmuştur.

Bir başka neden de, devletin başındakilerin, hem diğer yöneticilerin, hem de halkın içerisinde sınıf oluşumuna izin vermemesidir. Bazı insanların çok zenginleşerek halkı ezmeye kalkışması baştan engellenmiştir. Kimsenin aşırı zengin olmasına müsaade edilmemiştir. Adaleti tesis eden kadıların yetkileri, diğer askeri görevlilere göre daha fazlaydı. Bu aşırı yetkilerine rağmen, adaletsizlik yaptığı tespit edilen kadılar da, derhal cezalandırılmışlardır.

Bilhassa, yeni fethedilen ve sınırdaki yerlerde önemli görevlere, o bölgenin insanları arasından atama yapılmıştır. Bu yerel yöneticilerin içerisinden de, halka zulüm yapanlar olmuştur. Böyle davrandığı belirlenen yerel yöneticiler de, derhal cezalandırılmışlardır. Bu uygulamalar, bölge halkında devletin adilliğine güveni sağlamıştır ve devletin ömrüne olumlu etki yapmıştır.

Osmanlı Türk Devleti yöneticileri, tebaa arasında ayrım yapmamışlardır. Benzer şekilde, Türk olan halk da, “devletin sahibi biziz” diye kibirlenmemişler, diğer soylardan olanlara karşı baskı kurmamışlardır. Aksine, genelde hoşgörülü davranmışlardır. Avrupalıların çoğunda, “öteki” anlayışı vardır. Ama Türklerde, “öteki” yoktur. Gayrimüslimler bile, “öteki” değildir. Bu anlayıştan dolayı, Müslüman olmayan halk da, kendilerini devletin bir ferdi olarak görmüşler ve kendilerini “Osmanlı” olarak addetmişlerdir. Bu durum, devletin ömrünün uzamasına olumlu etki etmiştir.

Osmanlı Türk Devleti, hoşgörüyü evrenselleştirmiştir. Tıpkı ataları olan; Hun, Göktürk, Selçuklu devletleri gibi hoşgörülü davranmışlardır. Bu anlayış, halk nezdinde devletin “Kerim Devlet” olarak algılanmasına sebep olmuştur. “Kerim Devlet” anlayışı da devletin ömrüne olumlu katkı yapmıştır.

Devletin yöneticilerinin davranışlarındaki bir başka güzel özellik, genel olarak, itidalli olmalarıdır. Yöneticilerdeki itidalli davranış, aslında halktaki anlayışın bir yansıması şeklindedir. Bilhassa Türk olan halk; sakin,  az konuşan ve kendi işiyle ilgilenen bir yapıda olmuştur. Günlük yaşamında heyecanlı ve kavgacı bir tutum sergileyenler, halk içerisinde küçük bir azınlık olarak kalmışlardır. Halk arasından bazılarının şirretlik göstermesi veya hırsızlık yapmayı âdet edinmesi ya da halk arasına nifak sokmaya çalışması durumunda, valiler ve kadılar çözüm üretmişlerdir. Böyle şirret insanlara, başka şehirlere göç cezası vermişlerdir. Bazen de eşeğe veya ata ters bindirip, yular yerine kuyruğunu tutturarak, halkın görmesi için bütün şehri dolaştırma gibi, küçük düşürücü cezalar vermişlerdir.

Başka şehre göç cezası verilenler, gittikleri yerin idari amirlerince ıslah oldukları anlaşılana kadar geri dönememişlerdir. Çünkü şehirlerarası seyahat edebilmek için insanlar, “mürur tezkeresi” yani seyahat sertifikası almak zorundadır. Bu belgeyi, mahalle imamı aracılığıyla kadılardan alan insanlar bile, gittikleri başka bir şehre yerleşemezlerdi. Devlet yönetiminin kurduğu bu sistem, halkın günlük yaşamında huzurlu olmasına ciddi katkıda bulunmuştur. Dolayısıyla, devletin ömrü üzerinde olumlu etki etmiştir.

Devletin ömrüne olumlu katkıda bulunan bir başka sebep de, hanedan üyelerinin yetişme tarzları ve anlayışlarıdır. Hanedan mensupları, iyi eğitim alırlardı. Ahlâklı ve mütedeyyin olmalarına gayret edilirdi. Tarihi ve dini bilgilerle birlikte savaş sanatları ve yöneticilik eğitimi mutlaka öğretilirdi. Bu uygulama,1600’lere kadar daha etkindi. Fakat savaş sanatı ve yöneticilik eğitimi seviyesi azalsa da, tarihi ve dini eğitim, devletin yıkılışına kadar sürmüştür.

Hanedan mensuplarının diğer bir ortak özellikleri de, halka tepeden bakmamalarıdır. Aksine, halka yakın davranırlardı. En çok eleştirilen sert padişahlar bile, halka karşı kibirlenmemişlerdir. Halka, genelde, mutedil ve hoşgörülü olmuşlardır. Hanedan üyelerinin bu tavırları da, devletin ömrünün uzamasına tesir etmiştir.

Bir başka neden, Türklerin devlet müessesesine bakışlarıdır. Türklerde devlet, adeta kutsal bir kurumdur. Yöneticilere karşı başlayan isyanlar, devlete isyana dönüşmemiştir. Bu anlayış, Yeniçerileri de etkilemiştir. En asi oldukları anlarda bile, devletin en tepesindeki padişaha dokunmamışlardır. Sadece kendi Yeniçeri teşkilatlarını ortadan kaldırmayı düşünen Genç Osman ve III: Selim’e saldırmışlardır. Onların ölümü sonrasında da, yine, aynı Osmanlı sülâlesinin bir üyesini padişah olarak tanımışlardır. Bu anlayış da, devletin iç kargaşalara sürüklenerek parçalanmasının önüne geçmiştir. Böylece devletin ömrü, her türlü zayıflamaya rağmen uzamıştır.

Devletin ömrünün uzun olmasındaki etkenlerin aklımıza gelenleri aktardık. Bütün bu aktardıklarımızın devletin yapısına yansımasının olumlu katkıları olmuştur. Bu durum Devletin halk arasında güzel bir imajının olmasını sağlamıştır.

Bu imaj şöyledir:

“Osmanlı Türk Devleti ‘soylu’dur, ama insanlara tepeden bakmaz. Devlet ‘muhteşem’dir,  fakat insanları ezmez. Osmanlı ‘büyük’tür, ama insanları ürkütmez.”

Devletin uzun yaşamasında, Devletin bu imajının da önemli bir etkisi olmuştur.

Bilhassa Osmanlı Devletinin yükseliş dönemine kadar, Padişahlar ve yöneticiler, tebaanın, Allah’ın kendilerine emaneti olduğunu düşünürlerdi. Bu düşünce, sadece Müslüman halk için değil, gayrimüslim olanlar için de geçerliydi. Bu sebeple de yöneticiler, tebaanın refahı, huzuru, güvenliği konusunda hassasiyet gösterirlerdi. Ülke içerisinde mal bolluğunu sağlamak için ithalâttan daha az, ihracattan daha çok vergi alınırdı. Bununla da yetinilmezdi. Fiyatların halkın alım gücünü aşmaması için, narh sistemi uygulanırdı.

Tebaayı Allah’ın emaneti olarak gören yöneticiler, halktan insanların, yöneticilerle ilgili olarak verdikleri şikâyet dilekçelerini mutlaka dikkate alır, gerçeği araştırırlar ve gereğini yaparlardı. Bu anlayış yükselme devrinden sonra da genel anlamda devam etti. Nitekim 1894 yılında merkezi hükümete, Dersaadet’e, Musul Vilayetinden gönderilen Şii iki kardeşin dilekçe kayıtlarına bakıldığında, yıkılışa yakın dönemde dâhi, tebaadan insanların şikâyet dilekçelerine benzer önemin verildiği anlaşılmaktadır. Dilekçelerin Şurayıdevlette kabul görmesinin sebebi, mülki idare ile hukuki idarenin yetkilerinin birbirinden ayrılmış olmasıdır. Yani günümüz anlayışıyla, yargı ve yürütmenin ayrı ellerde olmasıdır.

Osmanlıda, devlet ve halk bütünleşmiştir. Vakıflar ve tarikatların pek çoğu, insanların sıkıntıları için çözüm üreten yerlerdi. Tasavvuf anlayışı, bilhassa devletin gerilediği dönemlerde, özel hayatında büyük acıları yaşayan ve sıkıntıya düşmüş çilekeş insanları, hayata bağlamaya yarıyordu. Halkın sabretmesine katkıda bulunuyordu.

Osmanlı Türk Devleti,  döneminin en uzun yaşayan en büyük devleti olmuştur. Hem de, önceki makalelerimizde aktardığımız ülke dışındaki ve devletin içindeki bütün olumsuzluklara ve kendi ordusunu yine kendisinin isteyerek yok etmesine rağmen, uzun yaşamıştır.

Hazır cevap oluşu ve nüktedanlığıyla ünlü olan ve Hariciye Nazırlığı ile Sadrazamlık yapmış Keçecizade Fuat paşaya atfedilen bir söz, bu durumu çok güzel anlatmaktadır. Muhtemelen 1867’de sefirlerle sohbet sırasında, İngiliz sefiri, Fuat Paşa’ya alaycı bir tavırla “dünyanın en güçlü devleti hangisidir” diye sorar. Paşa, hiç düşünmeden “Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye” der. Sefirlerin gülüştüklerini görünce; “Ne gülüyorsunuz? Yıllardır, siz dışarıdan, biz içeriden yıkmaya çalışıyoruz, ama bir türlü yıkılmıyor.”

OSMANLI DEVLETİNİN UZUN YAŞAMI ÜZERİNE 2

Birinci bölümdeki yazımızda, Devletin uzun yaşamasına olumlu veya olumsuz yönde etki eden dış ortamları ele aldık. Bu makalemizde ise olumsuz iç sebepleri irdelemeye çalışacağız.

Ancak bizim düşündüğümüz iç sebeplere geçmeden önce, konumuzla bağlantılı olarak, Osmanlı Türk Devletini inceleyen tarafsız tarihçilerin ve Türkologların birleştikleri ortak noktaların önemlilerini vurgulamakta fayda var.

Türkler, Araplardan ve Farslardan etkilendiler. Ama onlar gibi olmadılar, Aksine onları etkilediler. Türklerin İslâm’a girişleri uzun zaman aldı. Belki de bu sebeple, Farsların yapamadığını yaptılar. Müslümanlığı Arap egemenliğinden kurtardılar. İslâmiyet’in evrensel din olmasına vesile oldular.

Yeni fikirlere, yeni bilgilere açık oldular. Jean Paul Roux’nun yazdığı gibi, “çevrelerinden aldıklarını önce aynen uyguladılar, sonra kendi kültürleriyle yoğurup geliştirdiler”.

Mazlumları ve mağdurları, kim olurlarsa olsunlar, korudular. Zalimlere karşı, kendi aleyhlerine olduğunu bildikleri halde, mazlumları korumak için mücadele ettiler. Zalimlere karşı korudukları insanların bir kısmı, devletin zayıfladığı dönemde onları arkalarından vurdular. Buna rağmen, mazlumları koruma anlayışından vazgeçmediler.

Müslümanların doğuya ilerlemeleri sırasında, 8.inci asrın ilk yarısında Türklere bir süre esir düşen Şumama bin el-Aşras, yaşadıklarını kaleme alır. Arap bilim insanı ve tarihçisi El-Cahız’ın bize aktardığına göre, Şumama, Türkler için şöyle yazar: “Eğer onların memleketlerinde peygamberler yaşayıp da bunların fikirleri kalplerinden geçse, kulaklarına çarpsa idi, sana Basralıların edebiyatını, Yunanlıların felsefesini, Çinlilerin sanatını unuttururlardı.”

Osmanlı Türk Devletinin tarihine bakılınca, Şumama bin el-Aşras’ın haklı çıktığı anlaşılır. Türkler; kültürleri, yeni fikirleri ve bilgilerini cesaretleriyle birleştirerek Dünyaya hükmettiler.

Konumuzla bağlantılı bu kısa bilgilerden sonra, Devletin yaşamını olumsuz yönde etkileyen iç sebepleri irdelemeye başlayalım.

Gerek Fatih Sultan Mehmet, gerekse Kanuni Sultan Süleyman döneminde açılan medreselerde dini bilgilerin yanında hukuk, edebiyat, matematik ve tıp bilgileri de öğretilirdi. Ancak 1580 li yıllarda İstanbul’daki, dünyanın en büyük rasathanesi yerle bir edildi. Sebebi ise, sofu din âlimlerinin, insanları, veba salgınının rasathaneden dolayı yayıldığı, çünkü orada melekleri gözledikleri yalanıyla kışkırtmalarıydı. Bu elim olay sonrasında dini guruplar, bilim insanlarına karşı daha cüretkâr davrandılar. Giderek medreselerde dini bilgiler dışındaki öğretiler çok etkisiz hale geldi. Harp teknolojisinde ve tıpta önder olan Osmanlı Devleti, bilimden uzaklaşmasının cezasını çok çekti. Pozitif bilimlerin her alanında, rakiplerinden geriye düştü. Bu durum gerilemenin temel sebebini oluşturdu. Dolayısıyla, devletin yaşamına ciddi anlamda olumsuz etki yaptı.

Bir başka neden, fetih heyecanının kalmamasıdır. Devletin sınırlarının ulaştığı genişlik, yöneticilerin doyum noktasına ulaşmasına sebep oldu. Yöneticiler kendi zevklerinin peşine düşmeye başladılar. Devletin yönetimini ve orduların komutanlığını sadrazamlara bıraktılar. Bu uygulama savaşlardaki başarıları giderek azalttı. Bu uygulamanın sonucunda 1595 te, Arnavut asıllı Sadrazam Sinan Paşanın 89 yaşına gelmiş olmasına rağmen, paraya aşırı düşkünlüğünden dolayı yaptığı hata sonucu, Akıncı sınıfı yok olma noktasına geldi. Dolayısıyla askerlerdeki fetih inancı çok büyük darbe aldı.

Fetihlerin durmaya başlaması, devlet bütçesini olumsuz etkiledi. Bu soruna ilaveten, Padişahlar devletin yönetiminde ikinci plana düşünce, devletteki rüşvet çarkı genişledi. Adaletsizlik artmaya başladı. Bu durum devletin ömrüne olumsuz etki yaptı.

Fetihlerin durmaya başlamasıyla bağlantılı bir başka sebep, Türk nüfusun sayısının sınırlı kalmasıdır. 1555 yılında İran’daki Safevi Türk Devletiyle yapılan Amasya Anlaşmasıyla sınırlar belirlenmiş ve neredeyse günümüze kadar değişmemiştir. Bundan daha önemli olarak, Orta Asya’daki Sünni Türkler ile Osmanlı Devletinin arasına giren Safevi Devletinin Şiiliği seçmesi sonucunda, doğu Türklüğü ile batı Türklüğünün irtibatının kopmasıdır. Dolayısıyla, Orta Asya’dan Anadolu’ya gelen göçler durma noktasına gelmiştir. Taze kuvvetler gelmeyince, fetihler olsa bile, oraları korumak için yerleştirilecek yeterince Türk tebaa kalmamıştır.

Olumsuz etkileyen bir diğer sebep, dış ortamdan etkilenen iç şartlardır. 1789 Fransız İhtilâlinin etkisiyle, milliyetçilik duygularının yayılmaya başladığını yazımızın birinci bölümünde ifade etmiştik. Devletin egemenliğindeki halkların ileri gelenlerinin bir kısmı bu milliyetçilik akımından etkilendiler. İsyan çalışmalarını başlattılar. Her terör gurubunun yaptığı gibi, isyancılar içte birliği sağlamak amacıyla, önce kendi soydaşlarını korkutmaya yöneldiler, . Bir kısım önderler de, bunu fırsat bilerek kendi soydaşlarını maddeten ezmeye başladılar.

Önceki yıllarda, Osmanlı devleti yöneticileri, halkı ezen insanları, üzerlerine kuvvetler göndererek cezalandırırdı. Ama padişahların, yönetimi sadrazamlara bırakmalarından dolayı, devletteki rüşvet çarkı ve adaletsizlik, böylelerinin cezalandırılmalarını aksattı. Müslüman olmayan tebaada da var olan, padişahın kendilerini koruyacağı inancı, azaldı. Bu umudun azalışı, halkı isyancılara mecbur etti. Bu durum iç kargaşanın artmasına vesile oldu ve devletin yaşamına olumsuz etki etti.

Olumsuz etki yapan bir başka sebep, yönetim kademelerine gelen Türk kökenlilerin sayılarındaki azalmadır. Bu durum, Devleti için canını bile feda etmekten çekinmeyecek davranışların yerine, devleti değil, Akıncı sınıfının yok olmasına sebep olan Sadrazam Sinan Paşa gibi, kendi menfaatlerini daha çok düşünenlerin çoğalmasına vesile olmuştur. Sadrazamların rüşvet çarkına bulaştıklarının bir başka göstergesi yine Sadrazam Sinan Paşanın durumudur. Sinan Paşa, gerek padişah III. Murat ve gerekse III. Mehmet döneminde 4 defa sadrazamlıktan azledildi, toplam 5 defa geri sadrazam yapıldı. Demek ki, diğer sadrazamların durumları da aynı berbatlıktaydı.

Bu anlayıştaki yöneticilerin önemli bir kısmı, dış devletler güçlendikçe onların menfaatini kollayacak şekilde, onların adamı gibi çalışmışlardır. Dış devletlerin güçleri arttıkça, onların destekledikleri yöneticiler de, padişah karşısında güçlü hale gelmişlerdir. Dolayısıyla padişahlar bile etkisizleşmeye başlamıştır. Son dönem padişahların içerisinde en etkili olan II. Abdülhamit’tir. Ancak o bile, Mehmet Said Paşayı 5 defa sadrazamlıktan azletmiş. Hatta bir defasında üç ay hapse attıracak kadar kızmış olmasına rağmen, 6 defa geri sadrazam yapmak zorunda kalmıştır. Altı defa Sadrazamlık mührünü verdiği bu şahıs, II. Abdülhamit’in tahttan indirilmesinde önemli rol oynamış ve sonrasında Meclis Başkanı olmuştur.

Dış devletlerin baskılarına dayanacak gücü olsa, kendisini ülkenin sahibi ve halkı da Allah’ın kendisine emaneti gibi gören bir padişah, ülkenin mührünü teslim ettiği bir insanı, neden 5 defa azledip, 6 defa tekrar aynı mührü geri versin? Normal şartlarda, böyle bir uygulamanın, sıradan bir memur için bile yapılması düşünülebilir mi?

Bir sonraki yazımızda, Devletin ömrüne olumlu yönde etki yapan iç sebepleri irdelemeye çalışacağız.

OSMANLI DEVLETİNİN UZUN YAŞAMI ÜZERİNE 1

Osmanlı Türk Devleti, çağdaşlarının arasında en uzun süre yaşayan ve ciddi bir medeniyet oluşturmuş en büyük devlettir. Uzun süre ayakta kalmasının, hem dış, hem de iç sebepleri vardır. Gerek dış ve gerekse iç sebeplerin, olumlu yönde olduğu gibi olumsuz yönde etkileyenleri vardır. Coğrafi sınırlarının genişliğinden dolayı Rusya ile karşılaştırılma yapılması, elma ile armudun karşılaştırılması gibidir, yanlıştır. İki seri halindeki yazımızın tamamını okuyanların, bu gerçeği daha net algılayabileceklerini düşünüyoruz.

Önce dış nedenleri irdelemeye çalışalım. Dış sebeplerin olumsuz etkileyeni, yani devletin ömrünü kısaltanı, 1492 keşifleri sonrasındaki gelişmelerdir.

Paul Kennedy’nin ifade ettiği gibi, 1500’lü yıllarda Avrupa’nın üç asır sonra zirveye çıkacağını söyleyen bir kâhin olsa, deli diye hapse atarlardı. Çünkü geniş ovalara sahip Doğu Avrupa, Türklerin egemenliğindeydi. Batı Avrupa, dağlık arazilerin çokluğu ve nüfusunun fazlalığından dolayı fakirlik içerisindeydi. Fakirliğin tetiklediği cahillik, Orta ve Batı Avrupalıların sürekli birbirleriyle savaşmalarına neden oluyordu. Tabiri caizse, birbirini sürekli boğazlamaları sebebiyle perişan haldeydiler. Bu yoksulluk, Doğu’nun zenginliği hikâyeleriyle birleşince, doğuya gitme, Hindistan’a giderek zenginliğe ulaşmayı en önemli hedef haline getirdi.

Bilindiği gibi, önemli bir olayın vuku bulması için, 5-6 sebebin bir araya gelmesi gerekir. İşte 1492’de İspanya’da bu şartlar bir araya geldi. Kristof Kolomb, Hindistan’a gitmek için denizden sadece üç gemiyle yola çıktı. İki üç ay sonra bazı adalara rastladı. Daha sonra bu bölgeye üç sefer daha yaptı. Keşfettiği adaları Hint adaları, yerlileri Hintli zannetti. Bu sebeple İspanya Kralı tarafından 1492-1499 arasında, Hint Adaları Valisi olarak görevlendirildi. Bu dönemde yerlilere karşı vahşi davranışlarından dolayı suçlandı. Görevden alındı. Fakat işin en ilginç tarafı, ondan sonra bölgeye giderek neredeyse bütün kıtanın keşfini yapanlar, yerlilere karşı, Kolomb’dan daha gaddar davrandılar. Hattâ Kilise bile, bazı istisnai papazlar hariç, bu vahşete onay verdi.

Sadece üç gemiyle, birkaç ay denizde dalgalarla boğuştuktan sonra ayak bastıkları yerde katliam yapabilmelerinin sebebi, yerlilerin vaziyetleriydi. Avrupalılarda barut vardı, yerlilerde ise kılıç bile yoktu. Eğer yerliler de, Avrupalılar gibi baruta sahip olsalardı, Atlantik Okyanusunda yaptıkları uzum yolculukta kafaları bulanmış bir avuç insan, onlara ne yapabilirdi?

Keşfedilen toprakların büyüklüğünü gözümüzün önüne getirelim. Kuzey ve Güney Amerika ile Afrika’nın Cezayir ve Libya çöllerinden aşağıdaki büyük bölümü.  Keşifleri yapan ülkeler, İspanya ve Portekiz. Sonradan bunlara katılan ülkeler Fransa, Hollanda, Belçika ve İngiltere. Hepsinin toprak büyüklüğü, yeni keşfedilen yerlerin belki de yirmide biri kadar küçük. Yani kendilerinin yirmi katı bakir topraklar ve gariban insanlar.

Şimdi düşünelim. Yeryüzünde Amerika diye bir kıta ve Afrika’nın orta ve güneyindeki büyük bölümü olmasaydı, ne olurdu? Keşfe gidenler Hindistan’a ulaşsalardı, ne yapabilirlerdi. Kanuni Sultan Süleyman döneminde donanmanın dörtte biri Kızıldeniz ve Umman Körfezindeydi. Hindistan’ın yukarısında Babür Türk İmparatorluğu vardı.

Ama keşifler sonrasında, o güne kadar dünyanın görmediği ve muhtemelen göremeyeceği bir mucize oluşmuş oldu. Amerika ve Afrika’nın varlığı, yerlilerin kılıçlarının, çoğunun ise okunun bile olmayıp sadece mızrağa sahip olmalarına karşılık, Avrupalılarda barut olması böyle bir mucizeyi oluşturdu. Keşifleri yapanlar, yeni ulaştıkları bölgelerin yer altı ve yer üstü zenginliklerini, sömürdüler.  Bu sömürüyü yaparken Avrupa’dan işçi getirmelerine bile gerek kalmadı, yerlileri köle gibi çalıştırarak zenginlediler. Böyle bir mucizenin gelecek yıllarda olması ihtimail yok gibidir. İleride, tamamen altın madeni olan bir gezegenin bile keşfedilmesi, bu kadar önemli bir mucize olmayacaktır.

İşte Batı Avrupalıların ulaştıkları bu mucize zenginlik, bütün Avrupa’nın karşısındaki tek güç olan Osmanlı Türk Devletinin aleyhine oldu.

Bir başka olumsuzluk, kısmen Osmanlı sultanı Kanuni Sultan Süleyman’ın yaptığı bir taktik hatadır. 1525 yılında Moskova’ya saldıran Kırım Tatarları, Ruslardan barutla karşılık gördüler ve geri çekildiler. Bu andan itibaren Kırım ve Kazan hanlıklarının Ruslardan çekindikleri için yaptıkları yardım çağrılarını, Osmanlı Sultanı duymazlıktan geldi. Bu yıllarda Ruslar, Avrupa’dan barut almışlardı. Hanlıklarda ise barut yoktu. Moskova Knezi IV. İvan 1547’de kendisini çar ilan etmişti ve Korkunç İvan olarak tanınıyordu. Osmanlıda barut vardı ve en güçlü dönemindeydi.

Kazan Hanlığı, Osmanlı’ya elçiler göndererek, onların egemenliklerine girmek istediklerini iletti. Osmanlı Devletinin hedefi Avrupa idi ve Ruslar o dönemde henüz bir tehlike olarak görülmüyordu. Belki de bu gibi nedenlerden dolayı, Osmanlı Devleti gücünü bölmek istememiş olabilir. Bu nedenle Kazan Hanlığının, Osmanlıya katılma teklifine sıcak bakılmadı. Ruslar, Osmanlının umursamazlığını görünce, Kazan Hanının bu isteğine kızarak, onların üzerine daha sert geldiler. Kazan Hanlığını işgal ettikten sonra, diğer Türk hanlıkların birbirlerini kıskanmalarından faydalandılar. Diğer hanlıkların teker teker Ruslarla işbirliği yapmaları sonucunda, onları da egemenliği altına alan Ruslar, çok güçlendiler. Sonunda, Osmanlı Türk Devletinin en güçlü ve daimi düşmanı oldular. Bu durum, 1492 keşiflerinden sonraki en olumsuz etken oldu.

Diğer bir olumsuz etken de 1789 Fransız ihtilâlinin oluşturduğu milliyetçilik ve hürriyet dalgası oldu. Milliyetçilik fikirleri, bilhassa, Hıristiyanlığın kurumları tarafından yayılıp desteklendi. Bu çeteler, sadece bölgedeki Müslüman Türklere saldırmadılar. Kendi soylarından olan insanları da öldürdüler. Bu yapıdaki ayrılıkçı çeteleri din adamlarının desteklemesi ve devletin halkı bu zalimlere karşı eskisi gibi koruyamaması, halkın devletin aleyhine geçmesine sebep oldu.

Şimdi de, Osmanlı Devletini olumlu yönde etkileyen dış şartları irdelemeye çalışalım. Sömürgeleri sayesinde zenginleyen Avrupa, zenginliklerini paylaşırken birbirleriyle hep rekabet içerisinde oldular. Aralarındaki bu rekabet ortamı, Osmanlı Devletinin lehine oldu. Osmanlı’nın topraklarına hiçbirinin tek başına sahip olmaması için, Osmanlı’yı savaşta yenen bir devletin önünü, diğerleri kestiler. Devletin yıkılmasını engellediler. Bilhassa 1815 Büyük Avrupa Barışı sonrasında, denizlerde tek büyük güç olarak kalan İngiltere, 1829’dan sonra Osmanlı Devletinin Ruslar tarafından işgal edilmesini birkaç defa engelledi.

Birbirleriyle rekabet halindeki Avrupa devletlerinden Fransa, Osmanlı Devletinin silah sanayinde ve eğitimde modernleşmesi için destek verdi.

Osmanlı Devletinin kuruluş döneminde, Türklerin genişlemelerine olumlu etki yapan dış ortamlar vardı. Avrupa Hun Devletinin önemli katkılarıyla, Batı Roma İmparatorluğunun yıkılışından sonra, Avrupa’da büyük bir devlet kalmamıştı. Kutsal Germen İmparatorluğu, tabiri caizse, kâğıt üzerinde idi. Küçük ve birbiriyle sürekli mücadele eden devletlerin olması, halka da adaletsizlik ve fakirlik olarak yansımıştı. Bu ortamda, Moğol ordusu Batu Han döneminde, kendisine “has” olarak verilen Harizm bölgesinden yola çıktı, Karadeniz’in kuzey bölgesindeki İdil Bulgar Türk Devletini egemenliğine alarak Altınordu Devletini kurdu. Sonra devam ederek, toplam iki yıl içerisinde 1241 yılında Split’e kadar ulaştı. Ama Batu Han, Ötüken’deki büyük han Ögeday’ın ölümünden sonra, büyük han olma hevesine kapıldı. Olamadı, morali bozuldu ve fetih hırsını kaybetti. Dolayısıyla, saldırıların devamı gelmemişti. Tabiri caizse, Avrupa kurtulmuştu.

Bir asır sonrasında ise, Osmanlı Türklerinin güneyden ilerleyişi sırasında, gittikleri yerlerde adaletle davranmaları, daha medeni olmaları, halkların Türklere karşı direncini kırıyordu. Hattâ bazen, kendi yöneticilerine tercih ediliyordu.

Diğer yandan, bilhassa 1300’lü yılların ikinci yarısında Avrupa’da görülen veba hastalığı, nüfusun önemli bir bölümünün ölmesine sebep olmuş ve halkı daha da fakirleştirmişti.

Türklerin Balkanlara gelişlerini görmelerine rağmen, zaten küçük olan Avrupa devletleri aralarındaki rekabetten dolayı birleşemiyorlardı. Birleşenlerin de sayısı az olduğundan ve fakir olduklarından, Türklere güçleri yetmiyordu.

Sonuçta, 1300’lü yılların ikinci yarısındaki Avrupa’nın bu ortamları Türklerin lehine oldu.

Olumlu etki yapan bir başka dış neden, Anadolu’daki ortam idi. Anadolu Selçuklu Devleti parçalanmıştı. Ortaya çok sayıda küçük beylikler çıkmıştı. Bunların en küçüğü Osmanlı Beyliği idi. Ama yer olarak konumu avantajlıydı. Üç tarafı diğer Türk beylikleri, bir yanı Bizans idi. Aynı durumda olan bir de Karesioğulları ve Candaroğulları beylikleri vardı. Ama Karesioğullarının bir tarafı Bizans’a ait Çanakkale Boğazı denizi idi. Denizi geçerek hücum etmek, o günün imkânlarıyla çok zordu. Kara sınırındaki, Marmara Denizi ile aralarındaki bazı Bizans topraklarını alsalar bile, komşusu Bursa güçlü kaleydi. Candaroğullarının Bizans tarafıyla sınırları çok kısa idi. Dolayısıyla ilerlemeleri zordu. Osmanlı Beyliğine komşu tekfurlar hem daha küçük topraklara sahip, hem de daha güçsüzdüler. Anadolu’daki diğer Türk beyliklerinin etrafı ise, diğer Türk beylikleriyle veya Türk devletleriyle çevriliydi.

Dolayısıyla Osmanlı beyliğinin konumu, savaşçılarını ve halkı hareketlendirmeye uygundu. Osmanlı beyliği yöneticilerinin, Şeyh Edebalı’nın da etkisiyle, diğer beyliklerden farklı olan düşünce ve ufuklara sahip olmaları da etkili oldu. Bu ortam, Candaroğulları ve Karesioğulları savaşçılarının da Osmanlı yönetimini desteklemesine de vesile oldu.

Osmanlı Beyliğindeki bu düşünce ve ufku, çok kısa olarak iç sebepler kısmında ele alacağız. Ancak, Osmanlı Devletinin yaşamına olumlu etki yapan dış sebeplerin değerlendirilmesinin, Şeyh Edebalı’nın öne çıkardığı Türk töresinin ve anlayışının uygulanmasıyla mümkün olduğu da bir gerçektir.