İsmail Hakkı Küpçü

MUTEZİLE MEZHEBİNE KUR’AN AÇISINDAN BAKIŞ 6

Mutezile Mezhebiyle alâkalı makale serimizin bu bölümünde, İslâm’daki Bilim Altın Çağının yaşanmasının sebebinin, Mutezile anlayışı olduğu iddiasını irdelemeye, bilim insanlarını inceleyerek devam edeceğiz. Bilindiği gibi bazı guruplar, bilimde ilerlemenin sebebi olarak, Mutezilenin akılcılığı öne çıkarmış olmasını söylerler. Mutezile Mezhebi ortadan kaldırıldıktan sonra, akılcılığın kalmadığını ve Müslümanlarda bilimsel ilerlemelerin durduğunu savunurlar.

Takdir edileceği gibi, aklı kullanmak, bilimsel gelişme sağlanmasının gerek şartlarından sadece birisidir.   Diğer önemli şartlarını, makale serimizin sonraki bölümünde irdelemeye çalışacağız. Şimdi Mutezile Mezhebinin, akılcılığı öne çıkarıp çıkarmadığı hususunu irdeleyelim.

Mutezileyle ilgili makale serimizin önceki bölümlerini kısaca tekrar hatırlayalım. Mutezile, ayrılanlar anlamında kullanılmıştır. Ancak, ayrılışa sebep olan tartışmada akılcılığı savunduklarına dair bir bilgiye rastlamamıştık. Hemen bütün kaynaklarda, ayrılmaya sebep olarak büyük günah işleyenlerin konumunun ne olacağı yönündeki tartışma gösterilmektedir. Bu tartışmanın niteliği, her iki tarafın da kendilerini tek olan Tanrı’nın yerine koyarak fikir yürüttüklerini göstermektedir. Yani ayrılış sebebi, akılcılığı öne çıkarmaları değildir.

“Mutezile, kendisini Tanrı yerine koymadı, Kur’an ayetlerine dayanarak bu yorumları yaptı” diyenler olabilir. Böyle diyenlerin dikkat etmedikleri husus, ayrılmaya konu olan tartışmada, insanların konumu hakkında fikir yürütülüyor olmasıdır. Bizler insanız. Başkasının düşüncelerini okuyamayız. Başkasının bütün davranışlarını bilemeyiz. Bütün her şeyi gören ve bilen Yüce Yaradan’dır. Dolayısıyla, insanların konumları hakkında, sadece Tanrı adil karar verebilir. Bizler yanılabiliriz. Bizler, Kur’an ayetlerine dayanarak da olsa, şahısların konumuyla ilgili net fikir söyleyemeyiz. Ancak, kurallarla alâkalı olarak yorumlar yapabiliriz.

Diğer taraftan, makale serimizin ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci bölümlerinde ele aldığımız, Mutezilenin beş esasının içerisinde de, akılcılığın göstergesi olacak net bir fikre ulaşamadık. Akılcılıklarını, sadece, kendilerini Yüce Yaradan’ın yerine koyarak yaptıkları akıl yürütmeleri şeklinde görebildik.

Şimdi sorulacak soru şu: Mutezile ekibi ve onların karşısındaki Sünnet Ehli, aralarındaki tartışmalarda havanda su dövüp kendilerini Tanrı’nın yerine koyarlarken, İslâm Dünyasındaki bilim altın çağı, nasıl başlamış ve üç asırdan fazla devam etmiştir? Bilimde altın çağın nasıl son bulduğu hususu, bu makalenin konusu dışındadır. Ancak bu sitedeki, “İmam Gazali Neden Önemli” ve diğer bazı yazılarımızda, bu son bulmanın sebepleri irdelenmiştir.

Bilimde altın çağın nasıl başladığına cevap verebilmemiz ve Mutezilenin, bilimsel gelişmelere olan etkilerini ele almak için, o dönemlerin Müslüman bilim insanlarını irdelemeye çalışalım.

İlk bilim insanları, 8inci yüzyılın ikinci yarısında görülür. Cabir bin Hayyan, Abdülhamid bin Vasi bin Türk, Yakup bin Tarık, Muhammed el Fezari, dönemin âlimlerinin öne çıkanlarıdır. Bunların konuları da, matematik ve astronomi ağırlıklıdır. Ancak, bu bilim insanlarının hayatları ve çalışmaları hakkında yeterli bilgi yoktur.

Mutezilenin kurucu ilk isimlerinin, Emevi halifelerinin destek tekliflerini kabul etmediklerini biliyoruz. Dolayısıyla 8inci yüzyıl, Mutezile ekibinin devlet görevlerinde bulunmadıkları ve halk arasında fikren bile pek tanınmadığı dönemdir. Ayrıca, ismini aktardığımız bu bilim insanlarının, Mutezile taraftarı olduklarına dair herhangi bir bilgi de yoktur.

Sekizinci yüzyıldaki rey, yani aklın önemini savunan ve reyci diye nitelenen en tanınmış âlim, İmamı Azam Ebu Hanife’dir. Hocası Hammad bin Ebu Süleyman, Kûfe’de rey ekolünün üstadıdır. Reycilik; açık ayet ve hadisin olmadığı konularla ilgili olarak akıl, kıyas ve şahsi görüş beyan etmedir. Akıl ile fikir yürütme ağırlıklıdır.

İmamı Azam, hayatın içerisindedir. Hem bağımsız iş insanıdır, hem Kur’an yorumcusudur. Etrafında toplanan insanlarla yaptığı meşveretleri, tek taraflı anlatımla usulen gerçekleştirmemiştir. Gerçek anlamıyla uygulamıştır. Bu yapısıyla, aklı ve vahyi yerli yerinde kullanmayı başarabilmiştir. Meşveretleri sayesinde, başkalarının da akıllarından faydalanmayı bilmiştir. Kendisine teklif edilen devlet görevlerini, “ben iktidarın tasdikleyeni olmam” diyerek reddetmiştir. Çok insanın can atarak kabul ettiği görevleri reddettiği için cezalandırılmış, ama bağımsız duruşundan taviz vermemiştir.

Hem Emevi iktidarı döneminde, hem de Abbasiler devrinde cezalandırılmıştır. Abbasilerin, bir ihtilâl ile Emevileri devirerek iktidara gelmelerinde, İmamı Azamın, sultanların yoldan çıkmaları durumunda ne yapılması gerektiği hususunda gösterdiği yolların etkisi çoktur. Buna rağmen, en büyük zulmü Abbasi halifeleri döneminde görmüştür. 767 yılında öldükten sonra, timsahın gözyaşlarını döken Abbasi yöneticileri, en az bir asır, onun isminin anılmasını önlemeye çalışmışlardır. Belki de bunun da etkisiyle, İmam Buhari (810-870), İmamı Azamdan hiç hadis nakletmediği gibi, onu adamın biri diyerek kötülemiştir. Kabrinin üzerine türbe yapılması bile, ölümünden üç yüz yıl sonra Selçuklular dönemindedir.

Şimdi düşünelim. Mutezile ekibi akılcılığı savunuyorsa, neden reyciliğin yani akılcılığa önem vermenin en önde temsilcisi olan İmamı Azamın peşinden gitmemişlerdir? Bırakın onun peşinden gitmeyi, 810 lu yıllarda iktidarda yönetici olmaya başlayan Mutezile ekibi, neden İmamı Azamın itibarını geri vermek için mücadele etmemiştir? Niçin kabrine düzenleme yaptırmamışlardır?

Gelelim 9uncu yüz yıl Müslüman bilim insanlarına. Bunlardan Ahmed bin Musa, matematik ve astronomi alanında öne çıkmıştır. Kardeşi Muhammed bin Musa ve babaları Musa da, bilim insanıdır. İki kardeş, sistem mühendisliği ve sibernetik ilminin öncülerinden kabul edilmektedirler. Halife Memun’un kendilerini keşfetmesi sonucunda, halifeden destek görmüşlerdir. Memun, tıpkı Mutezile taraftarı olarak bilinen Nazzam, Cahiz el Kinani ve Kindi gibi insanları keşfedip desteklediği gibi, bu iki kardeşi de desteklemiştir.

Bu yüz yılda Mutezilenin en bilinen kişilerinden olan Nazzam, filozof ve ilâhiyatçıdır. Kinani ise, nesir yazarı ve kelamcıdır. En bilinen bir başka Mutezile taraftarı Kindi’dir. Kindi, Mutezile kelâmından felsefeye geçişi sağlamıştır denilebilir. Yöneticilik yapmış bir ailenin çocuğudur. Abbasi halifeleri Memun, Mutasım ve Vasık’tan destek görmüştür. Devletteki görevleri sırasında Antik Helen ve Süryani eserlerin tercümelerini düzene sokmuştur. Bu görevi dolayısıyla matematik bilgisini geliştirmiş ve müziğe de ilgi duymuştur.

Kindi, diğer Mutezile üyeleriyle birlikte, Halife Mütevekkil döneminde, 847 den sonra saraydan kovulmuştur. Kindi’nin kendi özel kütüphanesine, yukarıda bahsettiğimiz aynı dönemin diğer âlimlerinden iki kardeşin şikâyeti üzerine el konulmuştur. Ancak Kindi, zorlu bir matematik problemini çözmeyi başardığı için, kütüphanesi kendisine geri verilmiştir. Fakat saraya geri alınmamıştır. Bu olaydan sonra Kindi yalnızlığa çekilmiştir ve kaç yıl daha yaşadığı hususunda çelişkili bilgiler vardır. Saraydan ayrıldıktan sonraki dönemine ait bir eserinin olmadığı düşünülmektedir.

Bu olaydan anlaşılan o ki, dönemin matematik ve astronomi âlimlerinin tanınmışlarından olan iki kardeşin, dine aykırı buldukları bazı fikirlerinden dolayı Kindi’yi şikâyet etmeleri, Mutezile ekibinden olmadıklarını göstermektedir. Kindi’nin, bir matematik problemini çözmesi sonucunda affedilmesi, matematikçi iki kardeşin, Kindi’yi kıskançlıkla şikâyet etmediklerinin bir göstergesidir.

Diğer yandan, Kindi’nin felsefi bilgileri, kendisinden daha sonra yaşamış önemli bilginlerden Farabi ve İbni Sina tarafından kabul görmemiştir. Bilindiği gibi, bu iki büyük âlim, İmam Gazali tarafında zındıklıkla suçlanacak kadar, reyci bilinen şahıslardır. Akıl yürütme ve kıyas yöntemini kullanan bu âlimler, Kindi’yi eleştiriyorlarsa, Mutezilenin reyci olmadığı anlamı çıkar. Ayrıca, Kindi’yi şikâyet eden bilim insanı iki kardeşin, şikâyetlerinde haklı oldukları anlamı da çıkar.

9uncu yüz yılın önemli bir başka âlimi Harizmi’dir. Matematik, astronomi ve coğrafya alanında çalışmalar yapmıştır. Matematiğin bir kolu olan Cebir’in kurucusu olarak bilinir. Harizmi’nin hayatının ilk devresindeki bilgiler net değildir. Bugünkü Özbekistan’ın Harizm bölgesinde Hive’de doğduğu ve başlarda Zerdüşt olduğu düşünülmektedir. Eserlerinin birçoğunu Halife Memun döneminde vermiştir. Bunun sebebi, Memun’un, Harizmi’nin ününü duyunca saraya davet ederek, onu saray kütüphanesinde görevlendirmesidir.

Demek ki Harizmi, Mutezile ekibinin yönetici olmasından önce ilmi kabiliyetini ispat ettiği için, Halife Memun tarafından Bağdat’a davet edilmiştir. Saraydaki hayatıyla ilgili bilgilerde, saraydaki Mutezile ekibiyle irtibatından bahsedilmemektedir. Bu durumda Harizmi’nin, Mutezile ekibiyle bağlantısı olduğundan dolayı ilimde ilerleme kaydettiğini söylemek zordur.

9uncu yüz yılın ikinci yarısından sonra gelen Abbasi halifeleri, Mutezile taraftarlarını neredeyse yok edecek kadar sert tedbirler almışlardır. Öldürülmelerinin caiz olduğu fetvası verilmiştir. Yani Mutezilenin izleri silinmiştir. En azından, kimse açıktan Mutezileyi savunamamıştır. Bu sebeple, 10nuncu ve 11inci yüz yıldaki âlimlerin, Mutezile ile ilgilerinin olmadığını var saydığımızdan, bahsetmeyeceğiz. Ancak 10nuncu asırdan itibaren ilmi çalışmalar yapan âlimlerin birçoğunun, İmamı Azam Ebu Hanife’nin yorumlarına ve fikrine yakın insanlar olduğu anlaşılmaktadır.

MUTEZİLE MEZHEBİNE KUR’AN AÇISINDAN BAKIŞ 5

Mutezile Mezhebinin inanç esaslarını irdelemeye devam ediyoruz.

Dördüncü esas, iki konum arasında bir konum hususudur. Bu başlık, Sıffın Savaşı konusundaki düşünceleri kapsamaktadır. Mutezileye göre, Sıffın Savaşında her iki taraf da hatalıdır. Hem Hz. Ali’nin, hem de Muaviye’nin peşinden gidilemez. Bu insanların yeri, iman ile küfür arasındadır.

Bizim yorumumuz: Hz. Ali ve Muaviye arasındaki çatışmayı esas alarak başlatılan tartışma, Mutezilenin kurucusu Vasıf bin Ata ve Amr bin Ubeyd’in, Hasan Basri’nin meclisinden ayrılmalarına sebep olan tartışmadır. Yani büyük günah işleyenin ne konumda olduğu hususudur.

Bu konuyu makale serimizin birincisinde biraz daha geniş olarak ele almış ve şöyle demiştik:

Hasan Basri’nin meclisinde yapılan tartışmaya, Kur’an’dan aktardığımız bu bilgilerin ışığında baktığımızda, her iki tarafın da büyük bir yanlışın içine düştüğünü görürüz. Ehli Sünnet de, Mutezile de, kendilerini, Tanrı yerine koymuşlardır.

Kimin büyük günah işlemiş olduğunu, sadece Yüce Yaradan bilir. Bazen kişinin kendisi bile bilemez. Aksine, kendisini haklı görebilir ve kendisinin ıslah edici olduğunu düşünebilir. Hâl böyleyken, dışarıdan bakanların, olaylara karışmış insanların kafalarından geçenleri bilmeyen bizlerin ve o olayları yaşamamış olanların, hangi tarafın büyük günah işlediğini bilmeleri pek mümkün değildir. Ancak kendilerine göre tahmin yürütebilirler.

Ayrıca bu tartışmanın, ne İslâmiyet’in anlaşılmasına, ne insanlara, ne de insanlığa bir faydasının olmadığı aşikârdır.

Beşinci esas, emir bi’l-ma‘rûf, nehiy ani’l-münker. Yani, her Müslümanın, iyiliği emretmesi ve kötülükten sakındırması zorunlu bir görevdir. Dolayısıyla Mutezileye göre, İslâmiyet’in getirdikleri ile amel edilmesi, yasakladıklarından sakınılması şarttır.

Mutezilenin ilk kurucularının Emevi halifelerinin destek tekliflerini reddettiği dönemde, bu beşinci esasın olup olmadığını bilmiyorum. Muhtemelen bu düşünceler, teolog ve filozof olan İbrahim Nazzam ile kelamcı ve nesir yazarı olan Ebu Osman el-Cahız gibi, Abbasiler döneminin Mutezile önderlerinin fikirleri olabilir.

İkinci veya üçüncü nesil Mutezile ekibi, Abbasi Halifesi Memun döneminde (813-833) etkili bir şekilde iktidar oldular. İktidar gücünü ellerine geçirince, beşinci esas dedikleri anlayışlarını uygulamaya başladılar. İnsanlara iyiliği emredip, kötülükten sakındırmak maksadıyla çalışmalar yaptılar. Kendi düşünceleri olan “Kur’an mahlûktur” fikrini kabul etmeyenlerin üzerinde büyük baskılar oluşturdular. Kendi fikirlerini kabul etmeyen âlimlere eziyet ettiler, kimisini ölümüne sebep oldular. Bu baskı ve zulüm sürecine tarihçiler “mihne olayları” diyorlar. Mutezile ekibinin iktidarda olduğu dönemdeki mihne olaylarında görüldüğü üzere, muhalifleri yola getirme ve hasımları susturma hususunda, bu beşinci esastan faydalanmışlardır. Muhtemelen, kendi fikirlerini İslâmiyet’in getirdikleri olarak nitelediler. Karşı fikirleri de İslâmiyet’in yasakladıkları şeklinde düşündüler. Bu sebeple, kendi fikirleriyle amel edilmesini zorunlu yaptılar.

Halk arasında, “imam kötü bir şey yaparsa, cemaat onun çok daha beterini yapar” diye bir söz vardır. Halifenin tam desteğini almış ve devlet mezhebi olarak kabul edilmiş Mutezile Mezhebinin düşünürlerinin, Müslüman âlimlere bu davranışları halka yansıdı. Halk da kendince, eksik veya yanlış amel işlediğini zannettikleri insanlara baskı uygulamaya başladılar. Namaz kılmadığını zannettiklerine, kılanların bile secdede oturuşlarındaki ayak pozisyonunu beğenmediklerine veya oruç tutmadığını düşündüklerine zor uyguladılar. Halkın kendi arasındaki ve halkın yöneticileri konumundaki insanların halka yaptıkları bu baskılar, müdahale edenlerin gücüyle bağlantılı olarak zulme kadar vardı.

Bizim yorumumuz: Yoruma gerek olmadığını düşündüğümüz Mutezilenin bu fikrine, Kur’an ayetleriyle cevap verelim.

Bakara Suresi 256ıncı ayet, dinde zorlama yoktur diye başlar.

Maide Suresi 5/2: “… Sizi Mescidi Haram’dan çevirdiklerinden dolayı bir topluma karşı olan kininiz, sizi saldırıya sevk etmesin. İyilik ve takva üzerinde yardımlaşın, günah ve düşmanlık üzerinde yardımlaşmayın. Allah’tan korkun. Çünkü Allah’ın azabı çetindir.”

8: “Ey iman edenler, Allah için hakkı ayakta tutanlar ve adaletle şahitlik yapanlar olunuz. Bir kavme olan kininiz, sizi adaletsizliğe sevk etmesin. Adaletli olun, çünkü o, takvaya daha yakındır. Allah’tan korkun. Şüphesiz Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.”

Yunus Suresi 10/44: “Şurası kesindir ki Allah, insanlara zerre kadar zulmetmez. Ne var ki, insanlar kendi kendilerine zulmedip duruyorlar.”

Yukarıdaki ayetlerde, Müslümanları kinlendirecek kadar ters davranışlarda bulunan insanlara karşı bile adaletle davranın diyor. Hâlbuki Mutezilenin yaptığı zulüm, Müslümanlara kin besleyen insanlara değildir. Mutezilenin savunduğu bu fikrinin, Allah’ın zatı sıfatlarına uygun olmadığını düşünen Müslümanlaradır. Yani Mutezilenin yaptığı bu zorlamaların, hiçbir tutar tarafı yoktur.

Burada aslında incelenmesi gereken farklı bir husus vardır. Allah’ın adil olduğu ve kullarına zulmetmediği gibi çok doğru bir konuyu, kendilerine ikinci esasları olarak alan Mutezile ekibinin, nasıl böylesine bir noktaya geldiğidir.

Bilindiği gibi Mutezilenin kurucuları, Emevi halifelerinin görev verme tekliflerini kabul etmemişler ve halifelere “gölge etmeyin, başka ihsan istemeyiz” mealinde cevaplar vermişlerdi. Ama bir yandan da, yeni fethedilen yerlerdeki insanların sorularına cevap bulmak ve İslâm’ı gönüllere yerleştirmek için, kendilerince fikir yürütme gayretleri içinde olmuşlardı.

Ancak, iktidar gücünü ellerine alan ardılları, tamamen farklı şeyler yaptılar. Kuvvetle muhtemeldir ki, iktidara gelen sonraki nesiller, güç zehirlenmesi yaşadılar. Nitekim hemen bütün devrimlerde ve “izm”lerde, sonradan benzer güç zehirlenmeleri yaşanmıştır.

MUTEZİLE MEZHEBİNE KUR’AN AÇISINDAN BAKIŞ 4

Mutezile Mezhebinin inanç esaslarını irdelemeye devam ediyoruz.

Üçüncü esas, va’d ve vaid, yani söz ve tehdit. Özetle, “her insanın yaptıklarının karşılığını, cennet ve cehennem olarak alacağı, kesinlikle af ve şefaatin olmayacağı” anlamındadır. Mutezileye göre, Allah’ın, dünyada iyilik yapanları mükâfatlandırması, günah işleyenleri de cezalandırması zorunludur. Çünkü Allah, vaadinden dönmez.

Mutezile yukarıda çok kısa aktardığımız bu temel görüşlerini kullanarak; iman, küfür, tövbe, kötülüklerin iyilikleri boşa çıkarması, iyiliklerin günahlara kefaret olması, sevap, şefaat, kabir azabı ve ahiret ahvâli gibi konularda fikir yürütmüştür. Ayrıca, bunların maddî varlıklara tekabül edip etmediği, büyük günah işleyenlerin cehenneme girdikten sonra oradan bir daha çıkmayacakları gibi konuları da ele almışlardır.

Bizim yorumumuz: Birkaç eser hariç, Mutezilenin kendi eserleri günümüze ulaşmamıştır. Bu konuyu araştıranların kullandıkları kaynaklar, Mutezile karşıtlarının veya sonradan konuyu ele alanların Mutezile hakkında yazdıklarıdır. Bu sebeple, kaynaklarda Mutezilenin fikri olarak yapılan açıklamalarındaki iman, küfür, tövbe gibi ayrıntılara mümkün olduğunca girmeyeceğiz. Çünkü bunların birçoğu, Mutezilenin gerçek fikri olmayabilir.

Mutezilenin savunduğu, “yapılanların karşılığının cennet ve cehennem olduğu” şeklindeki fikir, Kur’an’da sabittir. Ancak, af ve şefaatin olmayacağı konusunda, insanların net bir fikir belirtmeleri, kendilerini Tanrı yerine koymak anlamına gelir. Şöyle ki;

Zumer Suresi 39/44: De ki: “Bütün şefaat Allah’ındır…”

Bakara 2/255 “ …İzni olmadan huzurunda şefaat edecek olan kimdir?..”

Meryem Suresi 87: “(O gün) Rahman’ın katında bir ahit almış olan kimseden başkaları şefaat etme hakkına sahip olamayacaklardır.”

Enbiya 28; “Allah, onların (26ıncı ayete göre meleklerin) önlerindekini de, arkalarındakini de (yaptıklarını ve yapacaklarını) bilir. Onlar (melekler), Allah’ın hoşnut olduğu kimseden başkasına şefaat etmezler. Hepsi de O’nun korkusundan titrerler.”

Enbiya 28’de dikkat edilmesi gereken husus, hitabın muhataplarının insanlar değil, melekler olduğudur. Melekler, Allah’ın dediklerinden dışarı çıkmayacakları için, Yüce Yaradan, onların yaptıklarını ve yapacaklarını bilir denilmektedir. Eğer, melekler şefaat etmek isterler ve Allah da meleklere izin verirse, meleklerin de, Allah’ın hoşnut olduğu kimseden başkasına şefaat etmeyecekleri aşikârdır.

Demek ki, şefaat konusunda tek yetkili Yüce Yaradan’dır. Zaten, peygamberimiz Hz. Muhammed’e, Yüce Yaradan’ın şefaat yetkisi verdiği hususu Kur’an’da yoktur. Kur’an’a göre, melekler veya Allah’ın izin verdikleri şefaat edebilirler, ama kabul edip etmeme kararı, Yüce Yaradan’a aittir.

Bu dünyadaki af konusu ise, zaten tamamen Allah’ın yetkisindedir. Yüce Yaradan’dan başka af dileyebileceğimiz bir kapı yoktur.

Ahiret hayatındaki afla ilgili olarak aşağıdaki ayetler bize yol göstericidir.

Enam Suresi 6/27: Onların, ateşin üzerinde durduruldukları zaman: “Ne olurdu dünyaya döndürülseydik, Rabbimizin ayetlerini yalanlamasaydık da müminlerden olsaydık” dediklerini bir görsen!

28: “Hayır, daha önce gizleyip durdukları karşılarına çıktı da ondan, yoksa geri çevrilselerdi yine menedildikleri şeyi yapmaya dönerlerdi. Çünkü onlar yalancıdırlar.”

28inci ayete göre, tek olan Tanrı, ayetlerini yalanladıkları için cehenneme atılmayı hak edenleri, dünyaya geri çevirmeyeceğini ifade etmektedir. Sebep olarak da onların yalancı olduklarını göstermektedir.

Yüce Yaradan’ın bu kararından anlaşılan o ki, ayetlerini yalanlayan bu kişilerin yalancılıkları genlerine iyice işlemiştir. Allah’ın huzuruna da bu genlerle gelmişlerdir. Dolayısıyla, tekrar dünyaya gönderilseler bile, genlerindeki bu bozukluk, onların yine aynı yanlışları yapmalarına neden olacaktır.

Bu ayetten alınacak hisse, dünyada iken tövbe edip, iyi işler yaparak, genlerimize güzel hasletler işlenmesine gayret etmemiz gerektiğidir.

Diğer taraftan, Enam Suresi 28’inci ayetteki bu kararın, sadece, Yüce Yaradan’ı inkâr ettikleri için cehenneme girenlerin dünyaya döndürülme isteklerine karşılık verildiği açıktır. Dolayısıyla Allah’ı inkâr etmeleri nedeniyle değil de, işledikleri günahlar sebebiyle cehenneme atılanların ne kadar kalacakları hususu, tamamen Yüce Yaradan’ın yetki alanındadır.

Af hususunda irdeleme yapmamız gereken bir başka ayet;

Araf Suresi 7/19: (Sonra Allah, Âdem’e hitap etti): “Ey Âdem! sen ve eşin cennette durun, dilediğiniz yerden yiyin; fakat şu ağaca yaklaşmayın, yoksa zalimlerden olursunuz.”

Kur’an’a göre, Allah’ın koyduğu yasağa uymadığı için, Taha Suresi 115inci ayette “Biz, onda bir azim bulamadık” dediği Âdem, eşiyle birlikte cezalandırılarak cennetten kovulmuşlardır. Ancak, dünya hayatından sonra tekrar cennete alındıkları anlaşılmaktadır.

Muhtemelen, yaptığı hatayı anlayan Hz. Âdem, daha cennette iken Allah’tan af dilemiştir. Belki de Yüce Yaradan, hem af dilendiği, hem de dünyaya gönderilerek cezalandırılmasını yeterli gördüğü için veya başka saiklerle, Hz. Âdem affedilmiştir. Affedilen Hz. Âdem, azimli olmaması henüz genlerine işlenmeden kovulduğu için, muhtemelen salih amel işlemiştir. Bu gayretleri sonrasında, kendisine verilen peygamberlik görevini başarıyla ifa etmiştir.

Hz. Âdem’in dünyadaki çalışmalarında gösterdiği bu başarının, önce kendisine ait olduğunu, sonrasında onun güzel davranışlarını gördüğü için, Allah’ın desteklemesinde olduğunu düşünüyorum. Sebebi ise, Hz. Âdem’in bu dünyaya gönderilişinde, geçmiş bütün bilgilerinin sıfırlandığına inanmamdır. Çünkü bilgilerini sıfırlamadan göndermenin, Yüce Yaradan’ın, kullarına davranışındaki adaletiyle bağdaşmayacağı inancındayım.

Takdir edileceği gibi, tövbe edenlerin, cennette mi, cehennemde mi olduğunu biz bilmiyoruz. Biz sadece, Kur’an’a göre fikir yürüterek, tövbe ettikten sonra, Allah yolunda güzel işler yaparken vefat edenlerin, cennette olduklarına inanıyoruz. Ama kimsenin içini ve bazı yaptıklarını bilemeyeceğimizden, kimin iyi işler yaparak hayatını tamamladığını bilemeyiz.

Sonuçta, bizlerin, af ve şefaat yoktur, ya da vardır dememizin Kur’an’da karşılığı yoktur. Yetki, tamamen, bizim bilmediklerimizi bilen, bizim görmediklerimizi gören, bizim duymadıklarımızı duyan ve en adil olan Yüce Yaradan’ındır.

MUTEZİLE MEZHEBİNE KUR’AN AÇISINDAN BAKIŞ 3

Mutezile Mezhebinin inanç esaslarını irdelemeye devam ediyoruz.

İkinci esas, adalettir. Mutezileye göre, Allah adildir ve kullarına zulmetmez. İnsanın başına gelen kötülükler, kendi hatasından ve doğal faktörlerden dolayıdır. Allah, bir insanın davranışını kötülüğe doğru yöneltmez.

Dünyamızda var olduğu düşünülen ve insanın başına gelen kötülüklerin açıklamasını, ilâhi teori ile yapar. Mutezileye göre, çocuklar ve yeryüzünde acı çeken insanlar da dâhil olmak üzere, dünyadaki tüm sefalet mağdurlarına Allah, tazminat olarak o kullarını cennetine alacaktır.

Bizim yorumumuz: Mutezilenin, “Allah’ın adil olduğu ve kullarına zulmetmediği” fikri Kur’an’la tam uyumludur. Sadece aşağıdaki ayet bile, bu konuyu açıklamaya yeterlidir.

Yunus Suresi 10/44: “Şurası kesindir ki Allah, insanlara zerre kadar zulmetmez. Ne var ki, insanlar kendi kendilerine zulmedip duruyorlar.”

Şimdi gelelim Mutezilenin, “çocuklar ve yeryüzünde acı çeken insanlar da dâhil olmak üzere, dünyadaki tüm sefalet mağdurlarına Allah’tan cennet şeklinde tazminat ödenecektir” fikrinin irdelemesine. Bu hususla ilgili olan bir Kur’an ayeti şöyledir:

Tevbe Suresi 9/111: “Allah, müminlerden, canlarını ve mallarını, kendilerine cennet vermek üzere satın almıştır: Allah yolunda çarpışacaklar, öldürecekler ve öldürülecekler. Bu, Tevrat’ta da, İncil’de de, Kur’an’da da, Allah’ın kendi üzerine yüklendiği bir ahittir…”

Yukarıdaki ayete göre, müminler, canlarını ve mallarını Allah yolunda harcamaları karşılığında cenneti satın almışlardır. Ayette, çocuklar, acı çeken insanlar, sefalet çeken mağdurların da cenneti satın almış oldukları şeklinde ifadeler yoktur.

Kur’an’a göre, Mümin ile Müslüman farklıdır. Mümin, kalpten inanan ve davranışlarıyla bunu gösterendir. Müslüman, diliyle inanan ve imanı henüz kalbine inmemiş olandır. Zaten Tevbe Suresinin 111.inci ayeti, bütün insanları kapsamadığı gibi, her Müslümanı da kapsamamaktadır. Hattâ müminlerden de, canlarını ve mallarını Allah yolunda feda edenleri kapsamaktadır. Mümin ve Müslüman konusundaki fikrimizi, bu sitede yayınladığımız “Müslüman Olmanın, İmanın, İbadetin, Müminliğin Şartları” makalemizde daha ayrıntılı aktarmıştık.

Mutezilenin yukarıda bahsettiği, acı çeken insanlar ve dünyadaki tüm sefalet mağdurları için tazminat olarak cennetin verileceği fikriyle ilgili olarak, doğrudan bir ayet yoktur. Ayrıca, bütün insanların içerisindeki, Yüce Yaradan’a inanmayanlar da cennete girecekler diye bir bilgi verilmemiştir. Bu konularda tek yetkili, tek olan Tanrı’dır. Zaten Mutezilenin bu savunması, kendilerinin kabul ettikleri üçüncü esastaki, “her insanın, yaptıklarının karşılığını cennet ve cehennem olarak alacağı” fikrine de aykırıdır.

Bu sitede, kötülükler ve çocuklarla bağlantılı olarak, aşağıda isimlerini verdiğimiz makalelerimizde daha açıklayıcı ve Kur’an ayetlerine dayandırdığımız düşüncelerimizi okuyucularımızla paylaştık. Dileyen okuyucu inceleyebilir.

Makalelerimiz: “Metafizik Kötülük Üzerine Düşünceler”, “İslâm Düşüncesinde Kötülük Konusu” ve “İslâm’da Salah-Aslah Konusu üzerine”

İlgili makalelerimizi okumaya vakti olmayanlar için, kısaca şöyle bir irdeleme yapabiliriz. Allah, insanlara zulmetmediğine, ama insanlar birbirine zulmettiğine göre, acı çeken insanların ve sefalet çeken mağdurların sorumlusu, Yüce Yaradan değildir. Çünkü Yüce Yaradan, bütün kullarına özgürlük vermiştir. Olayların sebeplerinin temelinde bu özgürlüğün kullanımı yatmaktadır. Diğer yandan Allah, bütün kullarının aklından geçeni ve yaptıklarının hepsini bilir. Dolayısıyla, bu konumdaki insanların acı çekmelerinin gerçek sebeplerini ve acılarının kendilerinden mi başkalarından mı kaynaklandığını, sadece tek olan Tanrı bilir. Biz bilemeyiz.

Bu sebeplerle, sınırlı bilgimizle, acı çeken ve sefalet içerisindeki herkesin tazminatının cennet olacağını iddia etmek, Kur’an’a uygun değildir. Böyle bir iddiada bulunmak, kendini Allah yerine koymak demektir.

Çocuklarla ilgili hususlar için bile, biz net bir fikir beyan edemeyiz. Çünkü önümüzde, Kur’an’da anlatılan Hz. Musa ve Allah tarafından ilim verilmiş insanın beraber yolculuğu sırasında öldürülen çocuğun olayı var. (Çocuk kelimesinin Arapçası gulam, muhtemelen ergenlik çağı civarındaki biri.) Bu olayı aktaran Kur’an’da, öldürülen o çocuğun cennete alındığını belirten bir ifade yoktur. Aksine çocuğun, ebeveynlerini azgınlığa ve küfre sürüklemesi ihtimalinden korkulduğu için, bilerek öldürülmüştür. “Yerine de, salih bir evlat verilmesini diledik” şeklinde ifade edilmiştir. Anlaşılan o ki, bizim bilmediğimiz ama Yüce Yaradan’ın bildiği başka şeyler vardır. Meselâ, biz karşımızdakinin genlerinde etkin olan hususların, çocukken maruz kaldığı olayların ve kalbinden geçenlerin neler olduğunu bilemeyiz. Ama tek olan Tanrı bilmektedir.

Diğer yandan, atalarımızın da konumuzla bağlantılı bir güzel sözü var. Denilir ki “Bir çocuk yedisinde ne ise, yetmişinde de odur”. Demek ki, çocukların şahsiyetleri yedi yaşından itibaren şekillenmektedir. Bu şekillenmede, hem yaşadığı çevrenin, hem bizzat yaşadığı olayların, hem de genlerinin tesirlerinin olduğu aşikârdır. Bu üç unsurun etkilerinin hiçbiri yüzde yüz değildir. Sevgi dolu bir ortamda doğup yaşamış çocukların etkilenmeleri farklıdır, hırsızlık ve zalimliğin yaygın olduğu yerlerde doğup büyüyen çocukların etkilenmeleri daha farklıdır. Yani, çocuğa “arkadaşlarıyla paylaşmasın öğütleyen ve paylaşmadığında kızılan” ortamdaki bir çocukla, “arkadaşın sana vermediyse, sen de ona verme, sana vurduysa altta kalma sen de ona vur” diye tavsiye verilen çocuk, elbette farklı davranacaktır. Dolayısıyla, çocuğun çevresini ve gelişen olayların birçoğunu oluşturdukları için, ebeveynlerin etkileri, bazen, genlerden daha önemli olmaktadır.

Ergenlik çağının başlangıcının ne olduğu tartışmalıdır. Günümüzdeki araştırmalara göre, çocukların, ölen bir insanın geri gelmeyeceğini kavramaları, 11 yaşından itibaren olmaktadır. Dolayısıyla, çocuklar için akıl-baliğ olmayı, 12-13 yaş olarak kabul etmemiz mümkündür. Yani 13 yaş, sorumluluk için sınır kabul edilebilir.

Çocuk suçluların, çocuk ölümlerinin ve hastalıklarının önemli bir bölümünün sebebinin, ebeveynlerin ciddiyetsiz ve sorumsuz tavırları olduğunu bugün daha iyi kavramaktayız. Bu hususları çok önceden fark etmiş eski Türklerde, suç işleyen çocukların ebeveynleri, daha şiddetli cezaya çarptırılmışlardır. Ebeveynlere böyle bir cezayı verirken, vicdanen rahat olmuşlardır. Öncelikle, çocuklarına kötü muamele edenler, ileri gelen ak saçlılar tarafından uyarılmıştır. Ayrıca, çocukların iyi yetişmeleri ve ebeveynlerinden birisinin vefat etmesi durumunda sahipsiz kalmamaları için bazı töreler oluşturulmuştur. Vefat eden eş, kadın ise, sağ kalan erkek, ölen kadının kız kardeşiyle evlendirilmiştir. Böylece çocuklar dışarıdan bir üvey annenin değil, teyzenin şefkatine teslim edilmiştir. Vefat eden eş, erkek ise, sağ kalan kadın, ölen erkeğin kardeşiyle evlendirilmiştir. Böylece hem kadın sokağa terk edilmemiş, hem de çocuklar amcanın ve geniş ailenin şefkatine bırakılmıştır. Sonuçta, o dönemdeki çocuk suçluların ve çocukların mutsuzluklarının günümüzle karşılaştırıldığında, çok daha az olduğunu söylemek yanlış olmayacaktır.

Ayrıca, eğer acı çeken, hastalanan ve ölen her çocuğun cennete gideceğini bilseler, bazı ebeveynlerin çocuklarına nasıl davranacaklarını kestirmek zordur.

Bu sebeple, 13 aş üzeri çocuklar için cennet veya cehennem hükmü verirken, sınırlı bilgisi, sınırlı duyuları, sınırlı görüşü olan bizlerin daha dikkatli olmamız gerekir. Ergenlik öncesinde acı çekenlerin veya ölenlerin hepsinin, tazminat olarak cennetle mükâfatlandırılacaklarını net olarak söylememiz bile zordur. Ama gönlümüz, bilhassa kendi suçu olmadan acı çeken, hastalanan ve ölen küçük çocukların, cennete girmelerini arzu eder. Ama bu hususta da tek yetkili, tek olan ve adaletti zerrece şaşmayan Tanrı’mızdır.

Bilindiği üzere, en hayırlı planları Allah yapar. Nitekim Kur’an şöyle aktarır.

Ali İmran Suresi 54: “Onlar mekrettiler, Allah da mekretti. Allah, hayrül mekarindir.” Ayetteki mekretme, tuzak kurma değil, plan yapma anlamındadır. Yani, Allah, hayırlı plan yapandır.

Dolayısıyla, Yüce Yaradan’ın gerek bu dünya yaşamımızla ilgili, gerekse ahiret hayatımızla alâkalı kararlarını, biz dışardan gördüğümüze göre değerlendirirsek yanılırız. Bazen iyi bir kulunu, korumak amacıyla yanına erken alarak planında değişiklik yapabilir. Bazen, kötü yoldaki bir kulunun iç dünyasında oluşan iyi bir kırıntı sebebiyle, kendisini toparlaması için ek fırsat verebilir. Biz, kendimiz için bile neyin hayırlı neyin hayırsız olduğunu bilemezken, tek olan Tanrı’nın kararlarını sorgulamamız, en hafif deyimiyle, mantıksızdır.

Ayrıca Maide Suresi 5/101’de, dinde ayrıntıya girmeyiniz mealinde emir vardır.

MUTEZİLE MEZHEBİNE KUR’AN AÇISINDAN BAKIŞ 2

Mutezile Mezhebiyle ilgili makalelerimizin bu bölümünde, Mutezilenin inanç esaslarını irdelemeye çalışacağız.

Birinci esas, tevhittir. Tevhit, “Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olduğunu kabul etme” anlamına gelir. Mutezileye göre Allah’ın mahiyeti, O’nun zatının ta kendisidir. Allah, hiçbir şekilde yaratıkların sıfatlarıyla bir tutulamaz. Dolayısıyla Allah; insan, cin, melek, canlı ve cansız yaratılanlar dâhil hiçbir varlığa benzetilemez. Allah görülemez.

Mutezile, Allah’ın hiçbir varlığa benzetilemeyeceği ve görünmezliği fikrinden hareket ederek, Kur’an’ın da Allah’ın yarattığı bir mahlûk olduğunu savunmuştur.

Bizim yorumumuz: “Allah’ın zatında, sıfatlarında ve fiillerinde bir ve tek olduğu” fikri, zaten imanın temelidir. Allah’a teslim olma anlamındaki İslâm anlayışının dayanağıdır. Allah’ın; insan, cin, melek, canlı ve cansız yaratılanlar dâhil hiçbir varlığa benzetilemeyeceği açıklamaları da Kur’an’a uygundur. Allah’ın, Kur’an’ında, Hıristiyanların, Hz. İsa ve Yahudilerin, Üzeyir hakkındaki düşüncelerinin yanlış olduğunu vurgulaması da bunu gösterir. Yani, Mutezilenin tevhit yorumu Kur’an’a uygundur.

Tevhit konusunda Kur’an’a uygun fikirleri savunan Mutezilenin, Kur’an’a, mahlûk olarak bakmasının sebebi ne olabilir diye irdeleyelim. Allah’ın görülemeyeceğinden hareket eden Mutezile, belki de, Kur’an’ın kitap olarak basılı halini esas aldığı için, görünür bir şeyin, Allah olmayıp, mahlûk olduğunu savunmuş olabilir.

Hâlbuki Kur’an, Allah’ın kelâmıdır, yani sözleridir. Sözler görünmezler. Sözler, düşüncelerin başkalarına aktarılış yöntemidir. Dolayısıyla Allah’ın düşüncelerinin bir ifadesi olan sözlerini, mahlûk olarak nitelemek anlamsızdır. Ama daha önemlisi, böyle bir konuyu tartışmaya açmak, abesle iştigalden daha beterdir.

Kur’an’a göre Allah, bir şeyin olmasını istediğinde, Onun sadece “ol” demesi yeterlidir. Allah’ın, yarattığı evrene müdahalesi, her an olabilir. Çünkü hüküm sahibi olan sadece ve sadece Allah’ın zatıdır. Bu müdahalelerle ilgili olarak, Kur’an’da çok sayıda misaller vardır.  Kur’an’da bahsedilen Nuh Tufanı bunlardan biridir. Hz. Musa önderliğinde firavundan kaçan İsrailoğullarının geçişi sırasında denizin yarılması, firavun ve ekibi geçerken denizin kapanması gibi olaylar da, Yüce Yaradan’ın bize bildirdiği evrene müdahale edişinin küçük örnekleridir. Nitekim Kur’an’a göre kıyametin olması da, Yüce Yaradan’ın sadece “ol” demesiyle olacaktır.

Bu durumda, bütün bu müdahaleler ve kıyametin gerçekleşmesi için tek olan Tanrı’mızın sözü olan “ol” emirleri, mahlûk mudur? Ayrıca, ahiret hayatında huzuruna vardığımızda, Allah’ın kullarına bazı sorularının ve hitaplarının olacağını, Kur’an bahsediyor. Orada olacağı söylenen bu konuşmaları da mı mahlûk kabul edeceğiz?

Diğer yandan, Kur’an’a göre, Allah zamandan ve mekândan münezzehdir. Mekân (cismanilik) ve zaman biz kulları içindir. Bizim kullandığımız zamanın temelleri de, gezegenimizin hem kendi etrafında, hem de güneşin etrafında dönüşüne göre düzenlenmiştir. Aşağıda aktardığımız ayet, zaman konusunda bizi uyarmaktadır.

Mearic Suresi 70/4: “Melekler ve Ruh ona süresi elli bin yıl olan bir günde yükselir.

Bizim için işleyen zaman ile Kur’an’a göre melekler için geçen aynı zaman değildir. Bizim ruhlarımızın da Yüce Yaradan’ın huzuruna giderken ki sürenin, bizim kabul ettiğimiz zamanda değil, Allah’ın melekler için oluşturduğu zaman kavramı içerisinde olacağı aşikârdır.

Yani zaman, izafidir. Nitekim biz insanların hareket hızımız ile cinlerinki çok farklıdır. Kur’an’da Saba melikesinin kıssalarının anlatıldığı ayetlerdeki (Neml Suresi 27/39), cinlerden bir ifritin hareket hızına, bizim yaptığımız uçaklar bile henüz yetişememektedir. Meleklerin hızı ise, bizim bilemeyeceğimiz bir oranda cinlerin hızıyla mukayese edilmeyecek kadar yüksektir.

Dolayısıyla, Allah’ın sözlerinin zamanı konusu, sadece biz insanlar ve yarattığı diğer kulları için bir anlam taşır. Bu nedenle biz de, kabullerimiz doğrultusunda fikir yürütürüz. Ama Allah indinde, zaman yoktur.

Sonuç olarak, Allah, tektir. Kendisi istemedikçe, görülemez. Onun indinde zaman yoktur. Yarattığı âlemlerdeki kulları arasında bile, zaman kavramı izafidir. Bu gerçeklerin ışığında konuya yaklaştığımızda, Kur’an mahlûktur tartışmasının, mantıklı bir temeli yoktur. Ayrıca, bu tartışmanın bir anlamının olmadığı gibi, insanlara bir faydası da yoktur.

MUTEZİLE MEZHEBİNE KUR’AN AÇISINDAN BAKIŞ 1

Mutezile, İslamiyet’in ilk kelâm mezhebidir. Ancak, yaklaşık iki asır yaşadıktan sonra taraftarları sindirilmiş ve birçoğu yok edilmiştir. Bu sebeple, Mutezile hakkındaki bilgilerin büyük çoğunluğu, onları yok eden Sünni âlimlerin anlatımlarından alınmadır. Mutezilenin kendi ekiplerinin yazdıklarından elimize ulaşan eserler çok azdır.

Sünni kaynakların iddialarında, “Mutezile mezhebi akılcılığa önem verdi. Ama sonradan vahyi bırakıp tamamen akılcılığa döndü, bu sebeple de yoldan çıktı, İslâm’a zarar verdi” denilir.

Mutezile mezhebini savunanlar da, İslâm’ın ilk dönemlerindeki bilimlerde yaşanan Bilim Altın Çağının sebebinin, Mutezilenin akılcılığı öne çıkarması olarak gösterirler. Mutezile ortadan kaldırıldığı için, Müslümanların yaptıkları bilimsel çalışmaların durduğunu iddia ederler.

Biz bu makale serimizde, yukarıdaki her iki iddiayı da irdelemeye çalışacağız.

Mutezile hakkındaki hemen bütün kaynaklar, ilk ortaya çıkış sebepleri hakkında aynı bilgiyi verirler. Mutezilenin kurucusu kabul edilen Vasıf bin Ata ve Amr bin Ubeyd, Sünni âlim Hasan Basri’nin sohbet ekibindedirler. Ancak, yaşanan bir tartışma sonrası bu guruptan ayrılarak kendi sohbet meclislerini kurmuşlardır.

Kaynakların çoğunun ortak aktarımına göre tartışma konusu, büyük günah işleyen bir kişinin, İslâm açısından konumunun ne olduğu hakkındadır. Dönemin ünlü hocası Hasan Basri, büyük günah işleyenin yine mümin olarak kalacağını savunur. Bazı kaynaklar da, Hasan Basri’nin, böyle şahısların münafık olacağını söylediğini iddia ederler. Vasıf bin Ata ise, büyük günah işleyen bir kişinin mümin veya kâfir kabul edilemeyeceğini, onun fasık bir şahıs olacağını iddia eder.

Şimdi konuyu daha net anlayabilmek için, kavramlara ve Kur’an’a bakalım. Kur’an’a göre fasık, Allah’a şirk koşanlar, Allah’ın yapma dediğini yapanlar, sahip oldukları varlıklarını ve ticaretlerini Allah’tan daha çok sevenlerdir. Münafıklar da fasık olarak nitelenir. Kur’an’a göre, kitap ehlinden olup Hz. Muhammed’in getirdiklerini yalanlayanlar da fasık kabul edilir. İnandıktan sonra inkâr edenler de fasık kabul edilir. Kur’an’daki anlatımda Yüce Yaradan, fasıkların yaptıkları iyilikleri, hayırları kabul etmez. Fasıklar topluluğunu doğru yola erdirmez. Böylelerine ahirette azap vardır. Fasık olarak ölenlerin cenaze namazlarını kılmak ve mezarları başında durmak da, Hz. Muhammed’e yasaklanmıştır. (Tevbe 84)

Kavramlarla ilgili bu bilgilerin ışığında, konuyu irdelemeye çalışalım.

Kur’an’da en çok bahsi geçen konulardan birisi de, tövbe edenlerdir. Biz burada sadece aşağıdaki ayeti, örnek olarak vereceğiz:

Furkan Suresi 25/70: “Ancak tövbe edip de inanan ve salih amel işleyenler başka. Allah işte onların kötülüklerini iyiliklere çevirir. Allah, çok bağışlayandır, çok merhamet edendir.”

Tövbe konusundaki ayetlerden anlaşılan o ki, ister büyük günah işlesin, ister Allah’ı inkâr etsin, eğer tövbe edip salih ameller işlerse, Yüce Yaradan, onları affedebilir. Onların kötülüklerini iyiliklere çevirebilir. Tek yetkili, tek olan Tanrı’dır.

Biz insanlar, kimsenin içinden geçenleri, iç dünyasını bilemeyiz. Biz, hiç kimsenin ve hattâ kendimizin, ileride ne yapacağını bilemeyiz. Belki hatada ısrar edilecek, belki de tövbe edip salih ameller işlenecektir. Bunları biz bilemeyiz.

Dolayısıyla, dıştan bakarak büyük günah işlediğini düşündüğümüz kişi hakkında, bizim karar vermemiz, Kur’an’a zıttır. Kendimizi, Yüce Yaradan’ın yerine koymamız demektir.

Hasan Basri’nin meclisinde yapılan tartışmaya, Kur’an’dan aktardığımız bu bilgilerin ışığında baktığımızda, her iki tarafın da büyük bir yanlışın içine düştüğünü görürüz. Yani hem Ehli Sünnet, hem de Mutezile, kendilerini, Tanrı yerine koymuşlardır.

Dolayısıyla, yaptıkları tartışmanın ve Mutezilenin kurucusu kabul edilen şahısların verdikleri cevapların –en azından başlangıçta- “Mutezile akılcılığı savundu” iddiasıyla bir ilgisinin olmadığı açıktır. Her iki tarafın da, Kur’an’ı değil, kendi fikirlerini temel aldıkları anlaşılmaktadır.

Ayrıca bu tartışmanın, ne İslâmiyet’e (Allah’ın dinine), ne de insanlara bir faydasının olmadığı aşikârdır.

Şimdi gelelim, Mutezilenin ortadan silinmelerine sebep olan olayların ve tartışmaların irdelenmesine.

Ayrılmaya sebep olan, hiçbir anlamı olmayan ve her iki tarafın da Allah’a şirk koştukları, bu tartışmadan sonra Vasıf bin Ata ve arkadaşı, yeni bir meclis oluştururlar. Bunların yeni meclisine “ayrılanlar” anlamında Mutezile denilir. Ayrılış tarihi için net bir bilgi yoktur. 720-740 arası olması muhtemeldir. Ayrılanlar, yaptıkları sohbetlerde Allah’ın birliğini (tevhid) dile getirdiler. Ayrıca Allah’ın adaleti ve kullarına zulmetmediğini anlatmaya başladılar. Yeni fethedilen yerlerdeki halkın, dinle ilgili sordukları sorulara cevap vermeye çalıştılar. Bu gayretleri ve verdikleri cevaplar, Emevi dönemi halifelerinin bazısının hoşuna gitti. Bu guruba destek vermek isteyen halifeler oldu. Ama Vasıf bin Ata, tabiri caizse, “gölge etmeyin, başka ihsan istemez” anlamında cevaplar verdi. Vasıf ve arkadaşları, bu dönemde yapılan fetihleri ve devletteki zenginleşmeyi takdir ediyorlardı. Ama düşünce olarak, Sıffın Savaşında Hz. Ali’yi de hatalı bulmalarına rağmen, Ehli Beyt’e sevgi duyduklarından, Emevi halifelerden yardım almadıkları zannedilmektedir.

Abbasiler, Emevi iktidarını yıkarak yönetime geldikten yaklaşık 60 yıl sonra, o dönemdeki Mutezile ekibinin, halifelerin tekliflerine bakışları değişti. Abbasi halifesi Memun, Mutezile ekibine açıktan destek verdi. Mutezilenin ikinci-üçüncü kuşak olan yeni ekibi, bu desteği kabul etti. Memun onları saraya aldı, devlet görevlerine getirdi ve Mutezile Mezhebini, devletin mezhebi olarak tanıdı. Memun’dan sonra gelen Mutasım ve Vasık da aynı desteği sürdürdü.

Mutezile ekibi yönetime gelince, devletin gücünü kullandılar. Kendi fikirlerini pervasızca uygulamaya başladılar.

Yeni bir tartışma başlattılar. Tartışmanın konusu, “Kur’an, mahlûk mu, mahlûk değil mi” sorusuydu.

Mutezile, “Allah ezelden vardı, ama Kur’an sonradan yaratıldı, dolayısıyla Kur’an mahlûktur (yaratılandır)” tezini savundu. Hanbeli taraftarları, “Allah ezelden vardı, ama Kur’an, Allah’ın düşüncesinde zaten mevcuttu” tezini savunarak, “Kur’an mahlûk değildir” dedi.

Yapılan bu konuşmalar, fikri alanda kalsa, sadece “ne kadar boş konuşan insanlarmış” der geçilirdi. Ama Mutezile ekibi, kendileri gibi düşünmeyen insanlara zulmettiler. “Kur’an mahlûk değildir” diye savunanların bazısını hapislere attılar ve hattâ öldürdüler. Böyle yaparak, kendilerine uygulanan baskıların intikamını aldılar da denilemez. Çünkü Emeviler döneminde Mutezileye bir baskı yapılmadığı, Emevi halifelerinden bazılarının onlara yöneticilik teklif etmesinden anlaşılmaktadır.

İki tarafın yaptıkları bu tartışma, Temel ile Cemal’in “martının ayağı suya değdi, değmedi” çekişmesinden daha yanlış bir durumdu. Çünkü Temel ile Cemal, kendi gözlemlerine ve gözlerinin gördüğüne göre savunma yapıyorlardı.

Peki, bizim âlimlerin tartışmalarının temeline idi? Verilen cevaplara bakınca, sanki zaten kendileri tanrı oldukları için, konuyu biliyorlarmış gibiydiler. Veya ezelde Allah’ın yanında onlar da varmış da, Allah ile konuşup, Ondan dinlediklerini savunuyorlarmış gibi davranıyorlardı.

Görünen o ki, Mutezile ve onlara karşı olan Ehli Sünnet, tarihten hiçbir ders almamışlardı. Daha önce içinde bulundukları guruptan ayrılırken yaptıkları gibi, anlamsız, kimseye ve Allah’ın dinine hiçbir faydası olmayan yeni bir tartışma bataklığına düşmüşlerdi.

Her iki taraf da, kendilerini Tanrı’nın yerine koyarak karar verdiklerini anlayamamış olabilirler. Ama onları ve yaptıkları tartışmaları bugün bize anlatanların da, halen onlarla aynı fahiş yanlışın içerisinde oldukları net bir şekilde görülüyor.

Mutezile ekibi, “Kur’an mahlûk değildir” diyenlerin bir kısmını öldürürlerken, halife değişti. 847’de Halife olan Mütevekkil, Hanbeli tarafının fikrini savunuyordu. Muhtemelen kendilerini, Tanrı’nın bu dünyadaki sopası olarak gören Mutezile ekibi, güç zehirlenmesinin verdiği cesaretle, halife Mütevekkil’i de zorlamaya ve suçlamaya başladılar. Mütevekkil de gücünü kullanarak, onları saraydan kovdu. Bu defa, zulüm görme sırası, Mutezile ekibine geldi. 991’de halife olan Kadir ise, Mutezile ekibinin görüldüğü yerde öldürülmeleri yönünde fetva yayınladı. Eserlerinden bulunabilenler yakıldı. Kaçamayanlar öldürüldü. Böylece, “Kur’an mahlûk değildir” dedikleri için Mutezile ekibi tarafından zulüm görenler, intikamlarını çok feci şekilde almış oldular. Kur’an mahlûktur diyen Mutezile tarihten silindi.

Sonuçta, anlamsız ve ne İslâmiyet’e, ne de insanlara hiçbir faydası olmayan bir tartışma ile başlayan bir mezhep, yine anlamsız ve ne Allah’ın dinine, ne de insanlara hiçbir faydası olmayan bir tartışma ile son buldu.

Mutezilenin beş ilkesini ve Mutezile mezhebinin sayesinde İslâm’ın bilimde altın çağ yaşadığı hususunu irdelemeyi makalelerimizin diğer bölümlerinde yapmaya çalışacağız.

Kur’an’ın mahlûk olup olmaması tartışması hususundaki fikrimizi, makalelerimizin ikinci bölümünde, beş ilkenin birincisi olan tevhit konusunun açıklamasında irdeleyeceğiz.