İsmail Hakkı Küpçü

GEÇMİŞ GEÇMİŞTİR,  YETER Kİ SADECE ÇENEMİZ İŞLEMESİN

Bu konuda Kur’an bize şöyle yol gösteriyor. Maide Suresi 105inci ayet: “Ey iman edenler! Siz kendinizi düzeltin. Siz doğru yolda olursanız, yoldan sapan kimse size zarar veremez. Hepinizin dönüşü Allah’adır. O zaman Allah, size yaptıklarınızı haber verecektir.”

Ayet iman edenlere sesleniyor. Ancak sonraki cümledeki “siz kendinizi düzeltin” ibaresi her insanı ilgilendiriyor. Ayet açıkça “başkalarının hesabını sizden sormazlar, siz kendinize bakın” diyor. Nitekim başka ayetlerde, her insanın kendisinden sorumlu olduğu sıkça vurgulanıyor.

Bu konuda “Kur’an’a göre başkalarının da günahlarından yüklenecek olanlar” başlıklı yazımızda, her insanın kendisinden sorumlu olduğunu, fakat Kur’an’a göre bir gurubun, başkalarının günahının bir kısmından da sorumlu olduğunu ayetlerle ifade etmiştik. Başkalarının günahlarının bir bölümünden sorumlu olanlar, ilimsizlikleri yüzünden başkalarını yolundan saptıranlardır.

Demek ki, biz her şeyden önce kendimizden sorumluyuz. Dolayısıyla yükümlülüğümüz önce kendimizi düzeltmektir. Biz doğru yolda olursak, yoldan sapan kimseler, bize zarar veremezler. Ancak bizim doğru yolda olduğumuzun göstergesi ne olacak? Sadece güzel konuşmakla doğru yolda olduğumuzu insanlara anlatabiliriz belki, ama Yüce Yaradan’a anlatamayız.

Sadece çenemiz işlerse, bir süre sonra insanların birçoğuna da anlatamayız. Nasıl yalnızca çenesi işleyen bir vücut yaşayamazsa, sadece çenesi işleyen guruplar ve milletler de yaşayamazlar. Tarih böyle bir olaya şahit olmamıştır.

Bu sebeple amellerimizin, konuşmalarımızı desteklemesi gerekir. Amellerimizin güzelleşmesi, geleceğimizi güzelleştirir. Geleceğimizin güzelleşmesi, sadece birey olarak değil, diğer insanlarla ortak çabamızla gerçekleşir.

Benzer şekilde, bir toplum içerisindeki gurupların geleceklerinin güzelleşmesi, diğer farklı anlayıştaki guruplarla ortak hareketine bağlıdır. Bir milletin geleceğinin güzelleşmesinin seviyesi, komşularıyla ve ilişkisinin var olduğu diğer milletlerle ne kadar ortak anlayışa ulaştıklarıyla doğru orantılıdır.

Eğer ortak anlayışa ulaşma çabası göstermezsek, en güçlü olduğumuzu zannettiğimiz bir anda, beklenmedik bir düşüş yaşarız. Tarih, böyle vakaların ders veren örnekleriyle doludur. Hiçbir kişi, kuruluş, gurup veya millet için tarihin ayrıcalık yaptığı görülmemiştir. Maazallah, gereken çabayı göstermezsek, değil kendimiz, gurubumuz veya milletimiz, dünyamızın ve insanlığın tamamının geleceği tehlikeye girer. Geri dönülemez bir yola girebiliriz.

Bu nedenle, artık “geçmiş, geçmiştir”.  Öncelikle kendimizin geçmişine takılıp kalmamamız şarttır. Sonra, diğer insanların geçmişlerine takılmamayı öğrenmeliyiz. Böyle davranmayı öğrenebilmemizin birinci şartı, mevcut kötü durumun oluşmasında hepimizin katkısının olduğunu kabul etmemizdir. Belki, katkı oranımız birbirimizden farklıdır. Ama bu farkın önemi yoktur. Önemli olan, mevcut kötü durumdan kurtulmak ve bir daha böyle durumlara düşmemek için gerekeni yapmaktır.

Çünkü gemi batarken kimin kurtulacağı belli olmaz. En güçlüler ve en zenginler bile gemiyle birlikte batabilirler. Titanik faciası, her yönüyle bize örnek olmalıdır. Batmaz denilen gemi, batmıştır.  Kaybolanlar arasında her mevkiden insan vardır. Bilhassa erkeklerdeki ölüm oranı, birinci sınıf yolcularda %67, ikinci sınıfta %92, üçüncü sınıfta %84 ve mürettebatta %78 gibi yüksek rakamlardır.

Örnekler bize gösteriyor ki, başkalarını tenkit ederek sorunu çözemeyeceğimiz gibi, kendi vicdanımızda da mesul olmamızı engelleyemeyiz. Artık ne susup oturmakla, ne de sadece çenemizi çalıştırmakla güzelliklere ulaşamayacağımızı tarih bize gösterdiğine göre, geçmişimizi unutarak, yeni ufuklara yönelmeliyiz.

Bütün insanlığın yaşayarak öğrendiği bir gerçek, bu konuda bize yol göstermelidir. Sadece dilleriyle değil, icraatlarıyla hak ve adalet mücadelesi verenlere Yüce Yaradan’ın her zaman yardımcı olduğu gerçeğini unutmazsak, inşallah hem ferden, hem millet bazında hem de dünya olarak güzel geleceğe ulaşırız.

DEMOKRASİ, SEÇİMLERİN YAPILMASINDAN İBARET “ELEKTOKRASİ” DEĞİLDİR

Başlıktaki söz Joseph s. Nye’a ait. Bu sitede yayınladığımız “İslâm ve Demokrasi” ve “Demokrasi Bir Rejimin Adı mıdır” başlıklı yazılarımızda konu hakkındaki fikirlerimizi belirttik. Bu yazımızda farklı bir açıdan yaklaşmaya çalışacağız.

Günümüzde, demokrasi yönetiminden bahseden tanımlar genelde, demokrasinin ne olmadığı üzerinden yapılıyor. Demokrasinin ne olmadığı üzerinde daha çok fikir birliği sağlanıyor. Çünkü demokrasinin ne olduğu konusunda somut düşüncelerin oluşması hem kolay olmuyor, hem de üzerinde ortak anlayış sağlanamıyor.

Bir ülkede totaliter bir rejim yoksa parlamento seçimleri yapılıyorsa, o rejimin adına, demokrasi deniliyor. Bir ülkede Pazar ekonomisi uygulanıyorsa, o memlekette demokrasi sistemi vardır diye düşünülüyor. Böyle olunca da, ülkeye dışarıdan sermaye girişini sağlayan, yabancı yatırımcı getiren yöneticilere demokrasi şampiyonu gibi bakılıyor. İsterse o yöneticiler, kendileri de bu sermayelerden pay aldıkları için ülke kaynaklarını yabancılara peşkeş çeksinler, hiç fark etmiyor, demokrasi kahramanları olarak görülüyor.

Benzer anlayışlar maddeten kalkınmış ülkelerin insanlarında da gözleniyor. Kalkınmış ülke insanlarının demokrasiden bekledikleri en önemli olgu, ülkenin ekonomik gücünü devam ettirmek olarak algılanıyor. Halkın yöneticilerinden beklediği şeylerin başında ekonomik göstergelerdeki başarı oluyor. Halk, ülkenin parasının sağlam olmasını bekliyor. Uluslar arası rekabet güçlerinin artırılmasını istiyor. Kalkınma arttıkça, yeni teknolojileri geliştirme gücünün de artmasını talep ediyor. Ülkedeki Dış Ticaret Açığı Dengesi ile Cari Açık Dengesinin kurulmasını istiyor.

Vatandaşına bu imkânları sağlayan yönetimler, en demokrat yöneticiler olarak övülüyor. Yöneticiler bunları yaparken isterse, en dikta rejimlerle ve hattâ terörist guruplarla ekonomik işbirliği yapsınlar, hiçbir önemi olmuyor. Yeter ki, vatandaşın ekonomik durumu bozulmasın, mümkünse daha iyiye gitsin isteniyor.

Fakir halkı, çeşitli yalanlar ve küçük maddi desteklerle ikna ederek oylarını almakla, demokrasinin gereği yerine getirilmiş oluyor. Dolayısıyla, ülkenin ileri gelenlerine ve münevver insanlarına danışmaya gerek kalmadığı düşünülüyor. Onların fikirlerini almamanın demokrasiyi zedelemeyeceği, aksine asıl olan halkın oyu olduğu için, demokrasinin tam olarak uygulandığı düşünülüyor.

Demokrasiyi tanımlayabilmek için alt sistemleri üzerinde anlaşabilmekte fayda var. Demokrasinin alt bileşenleri; ekonomik, siyasi, hukuki, kültürel olarak dört başlıkta toplanabilir. Dini anlayış, kültür içerisinde değerlendirilebilir. Dolayısıyla bir ülkenin demokrasi ile idare edildiğinin göstergelerini, de bu alt sistemlerde aramak gerekir.

Demokrasinin ekonomik açıdan en belirgin göstergesi, zenginler ile fakirler arasındaki karşılaştırmalardır. Demokrasi ile idare edilen bir ülkede zengin ile fakirlerin maddi güçleri arasındaki fark giderek azalmalıdır. Benzer şekilde, çok zengin ile çok fakir insanların sayıları da azalma eğiliminde olmalıdır.

Siyasi açıdan en belirgin göstergesi, ülkenin ve halkın geleceğini ilgilendiren kararların, farklı görüşlere sahip çevrelerde tartışılması sonucunda alınmasıdır. Bu uygulamanın, uluslar arası önemli konularda da gerçekleştirilmesidir.

Demokrasi, karşımızdakini ötekileştirmeden, saygı duymak ve kulak vermektir. Bunu hem yönetici olarak, hem de fert olarak yapmaktır. Kişilerdeki demokratlık anlayışı ne kadar gelişirse, demokrasi o kadar iyi işler. Hukuka saygı bu şekilde yaygınlaşır.

Demokrasiyi, karşılıklı çıkarların dengelenmesi veya çıkarlar birliği olarak görmek hatalıdır. Demokrasi, değerler birliği ve kültürel birliktir. Dolayısıyla demokrasinin iyi işleyebilmesi için, tüketim toplumu anlayışının törpülenmesi gerekir. Aksi taktirde ticari bir hapishaneye dönen dünyamızda, demokrasinin yerleşmesi çok zordur.

Eğer yukarıdaki şartları oluşturamazsak, demokratikleşmenin, demokrasinin işleyiş ilkelerine indirgenmesini önleyemeyiz. Böylece yöneticilerimiz, halkın efendisi haline gelirler. Çeşitli yalanlarla ve oyunlarla, kendi menfaatlerini halkın çıkarlarının önünde tutarlar.

Diğer taraftan bir ülkedeki münevverlerin toplumda saygınlık kazanabilmeleri, otoriter halkçılıkla yaptıkları mücadele ile doğru orantılıdır.

Şurası kesin bir gerçektir ki, demokrasi mücadelesi dünya çapında verilmediği zaman, ülkelerin kendi başlarına demokratikleşmesi çok zor olur.

Demokrasinin alt bileşenleri olan ekonomik, siyasi, hukuki, kültürel konularda demokratikleşmenin sağlanması, ilgili Kur’an hükümlerine uyulmasıyla doğru orantılıdır. Kur’an anlatımlarında, ekonomideki infak, siyasetteki emaneti ehline verme, hukuktaki düşmanınıza karşı bile adaletli davranma, kültürdeki halka en faydalı insanın takva olarak Allah’a en yakın olan insan olması gibi konular bizlere demokrasiyi yerleştirmemiz için umut ışıklarıdır.

TARİHÇİLİK VE TARİHİ İRDELEMENİN YÖNTEMLERİ 2

Günümüzde, tarihçiler arasındaki tartışmalar, ‘uzun dönem’ ve ‘kısa dönem’ tarihçiliği üzerine yoğunlaşmıştır. Yüz yıl öncesinde, tarihçilerin araştırdıkları ortalama tarih aralığı 75 yıl civarında imiş. Bu şekilde araştıranlar uzun dönem tarihçi olarak kabul ediliyorlar. 1970’lerden itibaren ise, araştırılan tarih aralığı 10 yıl civarına düşmüş. Bu tarihçilere de, kısa dönem tarihçisi deniliyor. Günümüzde tekrar uzun dönem tarihçiliğini savunanlar artmaya başlamış. Bu sebeple tartışmalar daha alevlenmiş durumda.

Aslında uzun dönem araştırmaların ortalamasının 75 yıl olmasının sebebi, bahsedilen bütün tarihçilerin Avrupalı veya Amerikalı olmasıdır. Eğer bu anketi yapanlar, araya Doğulu tarihçileri de katsalardı, ortalama yıl süresi uzun olurdu. Çünkü Doğunun tarihi geçmişi çok uzundur. İster Çin ister Türk tarihi olsun, milattan önceden başlar ve süreklilik arzeder. 1700’lü yıllara kadar da, dünya tarihinde etkilidirler.

Hâlbuki ABD’nin yazılabilecek tarihi, en fazla 300 yıldır. Dolayısıyla onların tarihini incelerken 75 yıl uzun dönemdir. Benzer durum Avrupa tarihi için de geçerlidir. Avrupa tarihi, Roma’nın güçlendiği ve etkili olduğu tarih olan M.Ö.100 ve M.S. 476 arasında başlar. Milattan önceki Helen tarihi, Avrupa tarihi değildir. Hem o dönemdeki halk kısmen farklıdır, hem de Helen Devletlerindeki anlayışlar, Avrupa’nın diğer bölgelerini etkilememiştir. Ayrıca da, toplam 150-200 yıl etkili olmuştur. Bu sebeple Avrupa tarihi, Romalıların yıkılışından 1492 keşiflerinin 100 yıl sonrasına kadar suskunluğa ve karanlığa girer. Dolayısıyla ciddiyetle incelemeye değer konuların tarihi yenidir, 400 yıllıktır.

Aslında tarihi irdelerken, asıl olan kısa veya uzun dönem aralığında incelemek değildir. Bundan daha önemli olan ve dikkat edilmesi gereken şeyler var. Tarihçiler, inceledikleri tarih aralığında, diğer bölgelerdeki aynı dönemde meydana gelen olaylarla karşılaştırma yapmalıdır. Benzer şekilde irdeledikleri dönemdeki olayları, geçmiş dönemlerdeki olaylarla karşılaştırmalıdırlar. Olayların sebeplerinin benzerliği üzerinde ciddiyetle durmalıdırlar.

Kısa dönem tarih incelemesinin bir avantajı, ayrıntılar hakkında bilgi edinmektir. Fakat tespit ettikleri bu davranışların, geçmişe bir tepki olarak mı, yoksa kendi dönemindeki değişen şartlardan mı oluştuğu konusunda fikir sahibi olmaya çalışılmalıdır. Aksi takdirde mikro tarih ayrıntıları faydalı olmaz. Olaylardan ders alınabilmesi ve halkın anlayabilmesi için ayrıntılarda boğulmamalı, sentez ve teoriden uzaklaşılmamalıdır.

Tarih anlatımları, okuyucuya kısa ve öz olarak sunulmalıdır. Yoksa okuyanı çok az olur. Okunmayan tarih bir işe yaramaz. Cam fanustaki süs gibi olur. Tarihi sevdirmek için, aktüel hale getirmek gerekir. Tarih anlatımlarının günlük gazete ve dergilerde yer alabilmesi sağlanmalıdır. Bunun için, tarih anlatımının, tablo ve grafiklerle ifade edilir hale getirilmesinde fayda vardır. Hattâ bununla da yetinmeyerek, yapılacak grafik ve çizelgeler, geleceğe doğru yönlendirilmelidir. Bilhassa çevre ve iklim konularında geleceğe yönelik grafiklerin kullanılması, hem daha mümkündür hem daha etkili olacaktır.

Dünyamızdaki değişim çok hızlı olduğundan, modelleme yapılamaz. Bu nedenle, uzun dönemli tarih anlatımında daha dikkatli olunmalıdır. Marksizm ve Annales ekolünün toptanlaştırıcı teorileri yanlıştır. Ancak insan yapısı değişmediğinden, yetkili kişilerin karar ve davranışları karşılaştırılarak bazı sentezlere ulaşılabilir. Thukydides de bu inançtan yola çıkarak anlatımını yapmıştı.

Günümüzdeki küreselleşme, tarihe bakış açımıza bazı yenilikler getirebilir. Küreselleşme öncesindeki tarihte, halk genel anlamıyla edilgen konumdaydı. Küreselleşmeyle birlikte, hem ülke halkının hem de uluslar arası sosyal gurupların etkileri giderek artmaktadır. Bu sebeple geçmiş tarihi irdelemelerimizi geleceğe yansıtırken bu durumu dikkate almazsak, yanılma ihtimalimiz artar.

Tarihçilik, sosyal bilimlerle aynı disiplin içerisinde değerlendirilmektedir. Bu durum makro tarih, yani uzun dönem tarihçiliği açısından bakılınca kısmen geçerli görülebilir. Ancak mikro tarih, yani kısa dönem tarihçiliği uygulamasıyla birlikte uzmanlaşmaya gidilmiştir. Yapılan araştırmalar daha akademik hale gelmiştir. Bu nedenle tarih anlatımı giderek halktan uzaklaşmıştır. Hâlbuki tarih, yapısı ve yöntemleri gereği, filoloji ve müzikolojiye daha yakındır.

Tarih, Amerikan tarihçi J. Franklin Jameson’ın dediği gibi, uzman tarihçilerin küçük bir loncasının bir mülkü değildir. Çicero’nun deyimiyle tarih, bir yaşam rehberidir.

Tarihi anlama ve anlatma konusunda faydalanabileceğimiz en değerli kaynak, Kur’an’dır. Yüce Yaradan, Kur’an’da, tarihi olayları farklı yönleriyle bizlere aktarmıştır. Anlatımlar, halkın anlayacağı dil ile yapılmıştır. Kur’an anlatımında zaman değil, düşünceler ve olaylar arasındaki bağlar öne çıkmıştır. Olaylar arasında karşılaştırma yapmamız, benzerlikleri görmemiz için bizlerden düşünmemiz istenmiştir. Böylece olayları kendimizin kavrayabilmesine imkân verilmiştir.

Tarihçiler de, halkın, tarihi kendisinin anlamasını, karşılaştırma yapmasını sağlamak için Kur’an ile benzer yöntemleri ve yukarıda bahsedilen metotları uygularlarsa daha başarılı olurlar. Nasıl ilimdeki gelişmeler, teknolojiye dönüşmeden halka faydalı hale gelmezse, tarihteki araştırmalar da, halkın kendi yaşamında faydalanacağı hale getirilmeden bir işe yaramazlar.

TARİHÇİLİK VE TARİHİ İRDELEMENİN YÖNTEMLERİ 1

Genel bir tanım olarak tarih; dünü anlatır, bugünü açıklar, yarını aydınlatır. Tarihin geleneksel amacı, yaşamı bütün yönleriyle öğretmektir. Yoksa tarih yazımı, kuru ve soyut çalışmalar değildir.

Tarihi anlatımdan ne anlamamız konusunda bize örneklik yapan –bilinen- en eski tarihçi Thukydides’tir. “Eserim, şu an yaşayanların beğenilerine hitap etmek için bir yazı parçası olmayıp, ilelebet payidar kalmak üzere kaleme alınmıştır” diyen yazarın, M.Ö 431 de Helen ülkesinde başlayan Peloponnesos savaşlarını anlatımı, günümüzde pek çok tarihçiye rehberlik yapmıştır. Onun anlatımından esinlenerek I. Dünya Savaşının başlama sebepleriyle benzerlik gösterdiği kanaatine varılmıştır.

Eski Yunanistan’daki bu savaş, diğerlerine uzak kuzey bölgedeki en küçük ve yeni bağımsız olmuş devletçik olan Epidamnus’taki, demokratlar ve oligarklar arasındaki iç mücadele sebebiyle başlamıştır. Sonrasında bütün Yunanistan’a yayılmıştır. Savaş, beklenilenden uzun sürmüş ve sonuçları açısından geri dönülemez değişikliklere sebep olmuştur.

Yunan yarımadasında iki büyük güç, Atina ve Sparta idi. Bu iki devlet, M.Ö. 480’de Perslere karşı birlikte savaşmışlar ve yenmişlerdi. Bölgedeki diğer iki güç olan Korfu ve Korinthos ise, göreceli olarak daha zayıf idiler. Epidamnus’taki iç savaşa önce bu iki güç bulaştı. Sonrasında bunlar, Atinalıları ve Spartalıları savaşmaya ikna ettiler.

Thukydides’e göre bu iki büyük gücün İkna edilmesinin arkasında yatan sebep, “savaşın kaçınılmaz olduğuna” olan inançtı. Savaşın kaçınılmaz olmasının düşünülmesinin sebebi ise, Atina veya Sparta’dan birisinin Korfu ya da Korinthos ile ittifak yapmasının, ittifak yapanı güçlendireceği anlayışıdır. Atina ve Sparta bu konuda birbirlerine güven duymadıklarından, Korfu ve Korinthos’un ittifak çağrılarına istemeyerek olumlu cevap verdiler.

Atina’nın başındaki Perikles’in fikirleri de, Atina’nın savaş kararı almasında etkili oldu. Perikles, Atinalılara  “Biz bir imparatorluğuz. Bir defa imparatorluk olduktan sonra konumumuzu koruyabilmek için, büyük riskler almaktan başka yapabileceğimiz fazla bir şey yok” diyerek onları ikna etti. Hâlbuki demokrat Atinalılar farklı düşünüyorlardı. Hattâ bunlar Spartalılara, “Bir savaş ne kadar uzarsa, bu dönemde oluşacak tesadüflerin savaş üzerindeki etkisi büyük olur” diyerek, onları savaştan vazgeçirmeye çalışıyorlardı. Buna rağmen Atinalılar, kaçınılmaz olarak telâkki ettikleri savaş kararı aldı.

Thukydides’in bu anlatımları, bütün tarihçiler için dikkate alınması gereken irdelemelerdir. Bazı tarihçiler, yazarın “savaşın kaçınılmaz olduğundan” dolayı çıktığını söylemesini eleştirebilirler. Bunu insanların doğası konusunda karamsar bir görüş olarak görebilirler. Ama Atinalıların ve Spartalıların yaşadığı güvenlik ikilemi her zaman var olmuştur. Sadece devletler arsında değil, kişiler ve guruplar arasında da görülmüştür. Çünkü Yüce Yaradan, insanların yapısını değiştirmemiştir.

Burada esas olan, tarihi olayları anlatırken Thukydides’in kullandığı irdeleme yöntemidir. Zaten kendisini bugünlere kadar taşıyan da budur. Ancak tarihçilerin çoğunun bu irdeleme yöntemlerini kullanmadığı açıktır.

Bu konuda Amerikalı tarihçi J. Franklin Jameson’ın Aralık 1912’deki “… Çalışma odamızın penceresinden dışarı bakıp, tarihi, uzman meslektaşların küçük bir loncasının bir mülkü olarak değil, milyonların meşru mirası olarak tasarlamaya razıysak…” sözleri, içine düştüğümüz durumu daha iyi anlatmaktadır.

Günümüzde, halka tarihi sevdirenler ve mümkün olduğunca öğretenler, tarihçi olmayan tarih yazarlarıdır. Çünkü bunlar tarihi, kuru ve sıkıcı anlatımlardan kurtararak aktüel hale getirirler.

Dünya için ortak bir gelecek aramak istiyorsak, geçmişe bakışımızın yöntemini değiştirmeliyiz. Bu bakış açısını mümkün olduğu kadar ortak hale getirmeliyiz. Bu konularda ve tarihi irdeleme yöntemlerinde yapılması gerekenler hususunu bir sonraki yazımızda ele alacağız.