İsmail Hakkı Küpçü

KANAAT TÜKENMEZ BİR HAZİNEDİR

Önceki yazılarımızda tahammülsüzlük, mutluluk, huzur konularını işledik. Bunların arasındaki bağlantıları araştırdık. Bu yazımızda da, kanaat ile bu hususlar arasındaki bağları irdelemeye çalışacağız.

Kanaat etmenin insanlara faydası, bu dünyada huzurlu bir ömür yaşayabilmek, ahirette ise, Allah’ın Cennetini ummaktır. Dolayısıyla öncelikle, kanaat konusundan ne anlamamız gerektiğine bakalım. Kanaat etmek, hayatı “bir lokma, bir hırka” anlayışıyla yaşamak değildir. Aşağıdaki ayet bizlere bu konuda fikir vermektedir.

2 Bakara 177: “Yüzlerinizi bazen doğu, bazen batı tarafına çevirmeniz iyilik değildir. Fakat asıl iyilik odur ki, Allah’a, ahiret gününe, meleklere, kitaba ve bütün peygamberlere iman edip, yakınlığı olanlara, öksüzlere, yoksullara, yolda kalmışa, dilenenlere ve esirleri kurtarmaya seve seve mal verirler. Namazı kılarlar, zekâtı verirler. Bir de antlaştıkları zaman sözlerini yerine getirenler, hele sıkıntı ve hastalık durumlarında ve harbin şiddetli zamanında sabır ve kararlılık gösterenler var ya, işte doğru olanlar da bunlardır, korunanlar da bunlardır.”

Ayet, asıl iyiliği tanımlarken, önce iman etmemizi istiyor. Hemen sonrasında ise, mal varlığımız içerisinden sevdiğimiz mallardan ayette bahsedilen insanlara dağıtmamız isteniyor. Demek ki Yüce Yaradan, dağıtacak kadar malımız olmasını uygun görüyor. Dolayısıyla daha baştan ve isteyerek “bir lokma, bir hırka” anlayışı ile dünyaya bakmamız uygun görülmüyor.

Ayetten anladığıma göre kanaat etmek, az ile yetinmek değil. İhtiyacın olan mal varlığıyla yetinmektir. İhtiyacın dışındakileri dağıtabilmek için, kanaatkâr olmak gerekiyor. Eğer kişi kanaat sahibi olursa, malından dağıtmak, insana mutluluk verir. Yoksa ne kadar çok mal sahibi olursak olalım, mal mevcudumuz bize kâfi gelmez. Hanbeli Mezhebinin önderi Ahmed Bin Hanbel (781-855), “insana az bir mal yetişir, çok mal ise kâfi gelmez” sözünü, kanaatkâr olmayıp aksine mal hırsına sahip insanlar için söylemiş olmalı.

Daha önceki bir yazımızda, Yusuf Has Hacib’in 1069’da yazdığı Kutadgu Bilig yani “Mutluluk Veren İlim” kitabından konumuzla da bağlantılı olan bir tespitini aktarmıştık. Yusuf Has Hacib, fikrini şöyle ifade eder: “Ahireti kazanmak için ‘bir lokma bir hırka’ anlayışıyla yaşarken çokça ibadet yapabilirsin. Böyle davranarak ahireti kazanman hususu da, kesin değildir. Ama eğer, bu dünyada mal, mülk, saltanat sahibi olup, bu gücünü, halka adaletle hizmette kullanırsan, işte asıl mutluluk odur. Hem de iki dünya mutluluğudur.”

Demek ki, mal hırsına kapılmadan çok mal sahibi olmak ve bunu insanlarla paylaşmak, bizi mutluluğa ulaştırabilmektedir. Yani çok mal sahibi olmayı, insanlara faydalı olabilmek anlamında istemek bizi daha mutlu eder. Benzer durum ilim konusunda da geçerlidir. Ben çok meşhur bir ilim insanı olacağım diye yola çıkanlar, mutlu olamayabilirler. Bilhassa başarısız olduklarında kesinlikle mutsuz olurlar. Fakat insanlara faydalı olabilmek için araştırmalarına başlayanlar, herhalükârda mutlu olabilirler. Dolayısıyla kanaatkârlığın, ilmi araştırmalarımızın temelinde de önemli bir yeri var.

Hac Suresi 36ıncı ayette, “kestiğimiz kurbanların etlerinden, kanaat edip istemeyene de, isteyene de vermemiz” tavsiye edilir. Sadakaların dağıtımında, öncelik fakir akrabalardan başlayarak diğer fakirlere verildiğine göre, ayette, kurban etinin dağıtımındaki önceliğin, fakir olmasına rağmen kanaat edip istemeyene verilmesinin tavsiye edildiği anlaşılmaktadır. Elbette isteyen fakirlere de verilecektir. Ama öncelik kanaat edenlere verilmektedir. Demek ki, mal varlığımız yeterli olmasa ve fakir olsak bile kanaat etmemiz, mal hırsına kapılmamamız uygun görülmektedir. Fakir olmasına rağmen istememek, kanaatkâr olmaktır. Fakir olmasına rağmen istemeyen insanın mutsuz olma ihtimali vardır, ama en azından, maddi anlamdaki fakirliğinden dolayı mutsuz değildir.

Diğer taraftan kanaatkâr olmak, insanı daha tahammüllü yapar. Çünkü halinden şikâyet etmez. Nitekim Bakara 177inci ayetin devamında bu konu işlenir: “Bir de, antlaştıkları zaman sözlerini yerine getirenler, hele sıkıntı ve hastalık durumlarında ve harbin şiddetli zamanında sabır ve kararlılık gösterenler var ya, işte doğru olanlar da bunlardır, korunanlar da bunlardır.”

Bir insan başkasıyla antlaşma yaptığında, sonucu kendi aleyhine bile olsa, o antlaşmasına uyması istenilmektedir. Mal hırsı olan bir insanın, kendi aleyhine dönen bir antlaşmaya uyması, çok zordur. Antlaşma şartları onu, sözleşmeye uymaya zorlasa bile, kanaatsizliğinden dolayı mutsuz olur. Hâlbuki kanaatkâr bir insan, aleyhine dönen antlaşmaya uymaktan dolayı mutsuz olmaz. Aleyhine olan duruma tahammül eder.

Ayette bahsedilen “sıkıntı ve hastalık durumlarında ve harbin şiddetli zamanında sabır ve kararlılık gösterenler var ya” sözüne uygun davranabilmek, tahammüllü olmayı gerektirir. Tahammüllü olabilmek, o andaki konumuna kanaat etmesiyle bağlantılıdır.

Sıkıntıya düştüğünde, kendisinden daha sıkıntılı olan insanların hallerini düşünen, hasta olduğunda, kendisinden daha zor hastalığa yakalananları düşünen, harbin şiddetli zamanında, kendisinden daha sıkışık durumda iken mücadele edenleri gören bir kişi, düşünce yapısı uhrevi bir anlamda olmasa bile, sabırlı davranabilir. Sabrı ta anlatabilmek içihammüllü olmasını sağlar. Burada gösterdiği sabır, doğrudan olmasa bile dolaylı olarak kanaatkârlığıyla bağlantılıdır.

Allah’ım, Senin yolunda harcanmak üzere mülk ve saltanatımızı artır.

Allah’ım, Seni daha iyi anlayabilmek ve insanlığa faydalı olabilmek için, ilmimizi artır.

MUTLULUK ÜZERİNE

Bu sitede daha önce “Mutluluk ve Huzur” konulu bir yazı yayınlamıştık. Bu makalemizde, mutluluk ve huzurun arasında ince bir fark olduğunu düşündüğümüzü yazmıştık. Bu konudaki fikrimizi, “İnsan küçük başarılardan veya maddi kazançlardan mutlu olabilir. Ama hayatı huzurlu olmayabilir” diye ifade etmiştik.

Akademisyenler arasında, mutluluğun tanımı üzerinde fikir birliği yoktur. Aynı şekilde, insanlar için de, tanımlar değişmektedir. Bir kişi, aynı konu üzerinde fikir beyan ederken, o andaki haleti ruhiyesine göre kararı değişebilmektir. Diyelim, çocuk sahibi bir anneye bu soru soruldu. Aynı anne, çocuk yetiştirmenin meşakkati ile uğraşırken farklı, çocukla oynaşırken farklı cevap verecektir. Benzer şekilde yasak ilişki yaşayan bir kişi, sevdiğinin yanında iken farklı, kendi standart dünyasına döndüğünde farklı fikir beyan edecektir.

Mutluluk tanımı bazen zevk alma ile karıştırılmaktadır. Mutluluğun biyolojik salgılarla oluştuğunu düşünen akademisyenler, mutluluğu zevk almakla bir tutarlar. Aldous Huxley (1894-1963) bu düşüncenin önderlerindendir. Onlara göre, mutluluğun uzun sürmesi için insanın biyokimyası ile oynamak yeterlidir.

Bazı akademisyenler konuya daha farklı yaklaşmaktadırlar. Onlar insanların gerçekte mutlu olmadıklarını düşünürler. Onlara göre, mutlu oldukları konusunda insanlar kendilerini kandırmaktadırlar. Bu fikri savunanların dayanağı, hayatın zorluğudur. Gerçekten de sıradan bir insan için de, zengin bir kişi için de, makam sahibi bir şahıs için de hayat zorluklarla doludur.

Bilhassa geçim derdindeki insanlar için, genel anlamda hayatın önemli bir kısmı sıkıntı içerisinde geçer. İnsanların mutlu oldukları anların toplamı, yaşam süreleri içerisinde çok azdır. Bu açıdan ve düz mantıkla bakılınca, insanların mutsuz oldukları anlamı çıkar. Hâlbuki kendilerine sorulduğunda, bir kısmı kendisini mutlu olarak tanımlayabilir. Mutlu olduklarını düşünen insanların ortak yönleri, yaşadıkları hayatın geneline baktıklarında, hayatlarını anlamlı olarak nitelendirmeleridir. Hayatının anlamlı olduğuna inanan bir kişi için, yaşamı değerlidir. Değerli bir yaşam da, insanı mutlu eder.

İlahi bir Tanrıya inanmayan akademisyenler, insanların hayatlarına anlam yüklemelerinin, sadece bir zan’dan ibaret olduğunu savunurlar. Onlara göre, dünya olmasa, ya da yok olsa, kâinatta hiçbir şey değişmez. Evrenin işleyişi devam eder. Aslında ister teist, ister ateist düşüncede olalım, bu sonuç doğrudur. Evrenin düzeni devam eder.

Eğer konuya bu açıdan bakarak, hayata anlam yüklemenin yanlış olduğunu varsayarsak, o zaman Tolstoy’un sorduğu şu soruları kendimize sormak gerekiyor:

“Çok zengin olacağım, hattâ en zengin olacağım. Peki, sonra ne olacak?”

“En üst makamlara geleceğim, bu makamlarda uzun süre kalmak için mücadele edeceğim. Peki, sonra ne olacak?”

Meşhur insanların çoğundan daha meşhur olacağım. Peki, daha meşhur olunca ne olacak?”

“Halkın refahını artırmak için uğraşacağım, kafa yoracağım. Peki, halkın refahının artmasından bana ne?”

“Şöhret ve para için kötüyü göklere çıkarıp, iyiyi ezmem gerekiyor. Peki, böyle yaparak neyi ispat edeceğim?”

“Hayatımda ölümümle yok olmayacak bir anlam var mı?”

Bu sorulara anlamlı cevaplar verememenin sonucu, mutsuzluk ve intihardır. Nitekim Tolstoy da, intiharı çok düşündüğünü, ama korkak olduğundan beceremediğini anlatır.

Hayatının anlamlı olduğunu düşünen insanlar, zorluklara göğüs gererken mutsuzluk hissetmezler. Hissetseler bile bu durum geçici olur. Fakat önceki yazımızda ifade ettiğimiz gibi, insanlar giderek tahammülsüzleşiyor. İnsanların konforu arttıkça, tahammülleri azalıyor. Tahammülsüzlük, mutsuzluğu tetikliyor. Bir insanın tahammülsüzlüğünün ana sebebi, hayatının bir gayesi olmamasıdır.

Hayatını, mutfakla tuvalet arasında geçiren bir kişinin tahammüllü olması ihtimali zayıftır. Yazımızın başından itibaren ilettiğimiz faklı bakış açılarının hepsinin, haklı olduğu yönler vardır. Dolayısıyla mutluluk hem elde edilmesi hem sürdürülmesi zor olan bir olgudur.

İnsanların hayatı gerçekten de zorluklarla doludur. Bu sebeple, küçük şeylerden mutlu olmayı başaramazlarsa, huzuru bulamazlar. Bu durum daha çok hayatlarını mutfakla tuvalet arasında geçiren insanlar için geçerlidir.

Hayatına bir anlam yükleyen insanlar için mutluluk, biraz daha yakındır. Bir kişi, ister kendini çocuklarına adasın, ister insanlara yardımcı olmayı hedeflesin, ister Yüce Yaradan’ın gösterdiği yolda yürümeyi kendine şiar edinsin, bu yolda karşılaştığı zorluklar onu fazla etkilemez. Fakat ilahi bir anlam yüklenmeyen hedefler, insanı mutlu ettiği gibi, tam tersine mutsuz da yapabilir. Kendini çocuklarına adayan bir kişi, çocuklarından istediği karşılığı alamayınca mutsuz olur. Hayatını başkalarına yardım etmeye adayan bir şahıs, beklediği karşılığı alamayınca mutsuz olur.

Bu hususlardaki fikrimizi daha netleştirmek için, Dünya Sağlık Örgütünün konumuzla ilgisi olan 2002 yılı rakamlarına bakalım. Dünyadaki ölümlerin 572 bini cinayet sonucu gerçekleşmiş. Aynı dönemde intihar edenlerin sayısı ise, 873 bin kişi. İşin ilginç tarafı aynı yıl savaşlarda ölenlerin sayısı 172 bin olarak veriliyor. Demek ki, hayatına bir anlam yükleyememiş, hayatını değerli görmemiş insanların kendi canlarına veya karşısındakilerin canlarına son vermeleri, terörizm veya savaşlardan ölenlere göre daha fazla olmuş.

Eğer insan kendini, Yüce Yaradan’ın gösterdiği yolda yürümeye adarsa, mutluluğa daha fazla yaklaşır. Yine Tolstoy’un itiraflarından örnek verelim: “Ölüm korkusunu bırakıp, hayatı Allah’a bağışlayınca taş gibi yüreğin uysallaştığını, yumuşadığını ve boyun eğdiğini anlamış.”

Demek ki, hayatını Allah’a bağışlayan kişi, mutluluğa daha kolay ulaşabiliyor. Taş gibi yürek yumuşuyor. Yüce Yaradan’a boyun eğdiği için de tahammülsüzlük göstermiyor. Sıkıntıya düşşe bile, mutsuzluğu kısa sürüyor. Genel anlamda iç dünyasında huzura kavuşuyor. Güzel işler yaptığı için de, kendini mutlu hissediyor. Şartlara göre bazen sert kararlar alsa bile, bunun, Allah’ın gösterdiği yola, Onun uygulamalarına uygun olduğunu düşünüyor ve kendisini vicdanen müsterih hissediyor. Dolayısıyla mutluluğu bozulmuyor. Mutluluk duygusu ve iç huzur birleşince, mutluluğu uzun soluklu oluyor. Huxley’in dediğini yapmaya yani, insanın biyokimyasını değiştirme araştırmalarına, gerek kalmıyor.

Allah’ım, bizlere Senin gönderdiğin ayetleri anlayacak ve uygulayacak bir anlayış ve irade gücü ver.

İNSANLAR GİDEREK TAHAMMÜLSÜZLEŞİYORLAR

Bilimdeki ilerlemelerin insan hayatına yansıması arttıkça, yaşamın her alanında konfor artıyor. Ulaşımdan iletişime, giyim-kuşamdan yeme-içmeye, elektrikli aletlerden sağlığa kadar her şey önceki nesillere göre daha konforlu.

Ferdinand Macellan (1480-1521), 1519 Ağustosunda Portekiz’den hareket ederek dünyayı dolaşmaya çıktı. 1521 Nisanında turu tamamlayamadan Nisan 1521 de Filipinlerde vefat etti. Seyahati devam ettiren çok az sayıdaki kişi, zorlu yolculuğa başladıktan tam üç yıl sonra 1522 Eylül ayında Portekiz’e ulaşabildi. Buna rağmen, buharlı gemiler yapılana kadar üç yüz yıl boyunca, aynı yollardan aynı zorluklara katlanarak seyahat edenlerin sayısı hiçte azımsanacak gibi değildir. Günümüzde, aynı yolları lüks gemilerde “mavi yolculuk” adı altında yapanlar, gemideki açık büfe yemeklerden, kibar gemi personellerinin eğlenceden gezi turlarına kadar yaptıkları diğer hizmetlerden bile şikâyet etmekteler.

Kristof Kolomb (1451-1506) mahkûmlardan oluşturulan tayfalarıyla birlikte 30 günde gittiği mesafeyi, aynı zorlukları yaşayarak, ana gemisi dahi batmasına rağmen 4 defa daha gitti. Aynı yerlere uçakla 5 saatte giden günümüz insanı, havaalanı ve havayolu personelinin hizmetlerinden şikâyetçi olmaktadır.

Kolomb’un çağdaşları olan Avrupalılar, birkaç ayda bir yıkanırken ve aynı elbiseyi uzun süre çıkarmadan giyerken, hallerinden şikâyetçi değillerdi. Günümüzdeki zengin insanlar her gün yıkanıyorlar ve bir saat sular kesilse veya banyo yaparken sıcak su 10-15 saniyeliğine (dikkat edelim saniye) kesilse, hemen söylenmeye başlıyorlar. Eğer, kaldıkları lüks bir otelde bu durumla karşılaşmışlarsa, aşağıya inip yetkili-yetkisiz kimi bulurlarsa haşlıyorlar.

Keşifler öncesi Avrupa ve Asya halkı ile zenginleri, domates, patates, acı biber, kakao gibi ürünleri bilmezdi. İspanyolların Meksika’yı işgalinden sonra onlar tarafından getirildi. Günümüzde ulaşım araçlarının gelişmesiyle, zenginler ve halk dünyanın her bölgesinde yetişen ürünlerden hem de taze olarak yiyebiliyorlar. Ama şikâyet etmekten de geri durmuyorlar.

Giordano Bruno (1548-1600) hem Kilise adamı hem felsefeci hem de araştırmacı idi. Galileo ile tanışıyordu. Kopernik’i okumuştu. Bir gün, “kendisinin göğe çıkarıldığını, çok yükseklere çıktığını, oradan baktığında güneşin dünya etrafında değil, dünyanın güneş etrafında döndüğünü gördüğünü” söyledi. Bu durum bütün insanlığın bilgisine ters idi. Kopernik bile bu yönde bulgular elde etmesine rağmen tam emin olamamıştı. Galileo ise, güçlü teleskopları olmadığından, henüz kendisi de kesin bir sonuca ulaşmamıştı. Bu durumu ilk Bruno açıklamıştı. İlmi bir açıklama olmamasına rağmen, bilim alanındaki en önemli bulgu idi. Bu sebeple hapse atıldı. Dinden çıkmakla itham edildi. Vazgeçmedi. Sekiz yıl hapis yattıktan sonra, hapiste idam edildi. Günümüz araştırmacıları ise, buldukları yeni ve çok küçük bir şey için (kendilerine göre) yeterince itibar görmemekten şikâyetçiler.

Madam (Marie) Curie (1867-1934) uzun hayat mücadelesi verdi. Polonya’dan Fransa’ya geldi. Evlendi. Eşi ile birlikte, borç alarak araştırmalar yapmaya başladı. Tonlarca kömürü bizzat kendileri ayıkladı. Sonunda radyoaktif madde olan radyumu elde etti. Bu buluş, onun dünyanın en zenginleri arasına girmesini sağlayabilirdi. Ama o “hastaların tedavisi için bulduğum bir maddeden faydalanmak benim bilimsel manevi şahsiyetimi zedeler” diyerek, buluşunu insanlığa hediye etti. Üniversitede maaşlı çalışmaya ve insanlara yardımcı olmaya devam etti. Kendisi de, radyoaktif maddeye çok fazla maruz kalmaktan dolayı aplastik anemi hastalığına yakalandı ve bu sebeple vefat etti. Günümüz araştırmacıları, devletlerin veya şirketlerin ciddi destekleriyle ve teknisyenler kullanarak yaptıkları araştırmalardan elde ettikleri gelirin (kendilerine göre) azlığından şikâyetçiler.

Çocuk ölümleri sadece son iki yüz yılda %33’ten %5’lere indi. O dönemlerde bir kadın 15 civarında çocuk yapıyor, yaşayabilenler kalıyor, diğerleri ölüyorlardı. Ama kadınlar; hastane olmayan bir ortamda, kimisini evde, kimisini tarlada, kimisini yolda olduğu halde, bu kadar çok çocuk doğurmaktan şikâyetçi değillerdi. Günümüz kadınlarının yarısı, tek ya da iki çocuğunu hastane ortamında ve sürekli doktor denetiminde olmasına rağmen, sezaryen yöntemiyle doğurmak istemektedir.

Osmanlı Devletinin güçlü padişahı Yavuz Sultan Selim, sekiz yıllık iktidarında doğusundaki iki büyük rakibini yendi. Kendi devletinin hazinesini döneminin en üst seviyesine getirdi. Ama şirpençe denilen ve günümüzde basitçe tedavi edilen bir hastalıktan dolayı acılar içerisinde vefat etti. İngiltere’nin ünlü kralı Aslan Yürekli Richard, omuzundan okla vuruldu. Günümüzde basit bir antibiyotikle tedavi edilebilen bu durumdan kurtulamadı. Yara kangren oldu. Kangren olan uzuv kesilerek hasta kurtarılmaya çalışılırdı. Omzu kesilemezdi. İki hafta içerisinde acılar içerisinde vefat etti.

Savaşlarda yaralanan bir askerin, kangren olur korkusuyla o uzvunun kesilmesi ise, tam bir faciaydı. Narkoz olmadığından dört güçlü insan askeri zaptetmeye çalışırken tabip veya kasap, askerin feryatları arasında uzvu keserdi. Günümüzde, en ufak bir doz ayarlaması veya hastane personelinin dalgınlık hatasında neredeyse bütün ülke ayağa kaldırılmaya çalışılıyor.

Elbette insan sağlığıyla ilgili olarak azami dikkat ve gayret sarf edilmelidir. Elbette insanların konforunu artırmak için çalışmalar sürdürülmelidir. Ama günümüzde, gelirleri, dünya ortalaması ve üzerinde olan insanlarındaki bu tahammülsüzlük, hem insanların mutsuz olmalarına, hem de başkalarına yardımı değil, sadece kendilerini düşünmeye yönlendiriyor.

Bu konuyla bağlantılı olarak, mutluluk ve kanaatkârlık gibi hususları başka yazılarımızda ele almaya çalışacağız.