İsmail Hakkı Küpçü

HÜRRİYET ANLAYIŞI ÜZERİNE

Bu sitede (www.ismailhakkikupcu.com.tr) daha önce yayınladığımız “İnsanın Özgürlüğü Üzerine” ve “İslâm Özgürlükçü Bir Dindir” başlıklı yazılarımızda mevzuyu bazı açılardan ele almıştık. Bu makalemizde farklı bir bakış açısı ile irdelemeye çalışacağız. Konuyu Avrupalıların ve Müslümanlığın tanımları üzerinden inceleyeceğiz.

Aslında demokrasinin amacı, eşitliği sağlamaktır. Batılı düşünürlere göre, hürriyet, demokrasi ile birlikte büyümüştür. Weber ve takipçilerine göre, demokrasiyi diğer siyasi rejimlerden ayıran en önemli husus, hürriyettir. Fakat demokrasinin ne olduğu hususunda Batılı düşünürler, fikir birliğinde değillerdir.

Kimine göre demokrasi, avam içerisindeki ayak takımının despotizmi demektir. Montesquieu gibilerine göre, demokrasinin temeli fazilettir. Bazılarına göre ise, hırstır. Kimisi demokrasinin sonunu ahlâken çöküş olarak görürken, kimisi, ruhani iktidarların sona ermesi olarak değerlendirir.

Hürriyet anlayışı demokrasi ile birlikte değerlendirildiğinden, hürriyet hakkında da tıpkı demokrasi anlayışı üzerinde olduğu gibi, değişik tanımlar yapılmıştır. Diğer taraftan Batılı düşünürlerin bakış açıları ile İslâmiyet’in ki çok farklıdır.

Batı, insanlar arasında eşitlik sağlamak için felsefi düşünceler geliştirmiştir. Ancak bunu yaparken bile ayrımcılık yaptığını fark etmemiştir. Eşitliği sağlamak için fikir hürriyetini savunmuşlardır. Fakat gerçek hayatta fikir hürriyeti, insanın insana saldırması şeklinde gerçekleşmiştir. Bu saldırıların sınırı da çizilemediğinden, kargaşaya sebep olmaktan başka pek bir işe yaramamıştır.

Batının özgürlüğe bakış açısındaki bir başka hata, konuyu hukuki bir kavram olarak değil, felsefi bir mefhum olarak ele almasıdır. Bu sebeple hürriyeti, hata işleme hakkı olarak değerlendirmekte beis görmemişlerdir. Bu anlayış, insanlar arasındaki mevki veya zenginlik farklarının, sürekli gündemde kalmasına vesile olmuştur. Kanunlar, bir örümcek ağı olarak nitelenmeye başlamıştır. Büyük sineklerin yırttığı, küçüklerin yem olduğu bir örümcek ağına dönüşmüştür.

Hürriyet kavramına bakış böyle hatalı olunca, temeli hürriyet olan demokrasi uygulaması da çok çeşitli olmaktadır. Böyle bir demokrasi, sonunda despotizme dönüşmektedir. Zaten herkesin eşit seviyede olduğu bir demokrasi, demokrasi diye tanımlanmaktan çıkar. Sistem anarşi haline dönüşür.

Batının bu bakış açısındaki hatalarını, Allah’ın sözü olan Kur’an düzeltmektedir. Her ne kadar günümüzdeki uygulanışı, Kur’an anlayışına uymuyorsa da, İslâm’ın hürriyete bakışı, insanlığın güzel geleceği için çok önemlidir. Bu sebeple çok kısa olarak ele alacağız.

Kur’an’a göre herkes, Allah’ın kuludur. Bu dünyada fanidirler. Yani geçicidirler. Dolayısıyla, kul olma ve fani olma açısından her insan eşittir. Yüce Yaradan, elçilerine bile ayrıcalık vermemiştir.

Allah insanları eşit özelliklerde yaratmamıştır. Dünyada sosyal bir düzen kurabilmemiz için, her insanı farklı vasıflarda yaratmıştır. Eşitlik ancak, iman ile gerçekleşir. İman sahipleri birbirinin kardeşidirler. Yüce Yaradan’ın rahmetinden ve lütfundan her mümin eşit ölçüde faydalanır. Makam veya servet sahibi olmak, Allah’ın lütfunu etkilemez. Yani, hukuki bir eşitlik vardır. İnsanlar hangi makamda veya hangi meslekte olurlarsa olsunlar, ister sultan, ister yersiz-yurtsuz fakir biri olsunlar, Allah’ın hukukunda eşittirler.

Müminler arasındaki hak eşitliği, hürriyetin hukuki bir temele oturmasına vesile olur. Çünkü hüküm ve mülk Allah’ındır. Hiçbir sultan bu hakkı devralamaz. Dolayısıyla insanların hürriyetlerini ellerinden alamaz. Ulûl-emr denilen otorite, insanlara haksız yere baskı yapamaz. İstibdat uygulayamaz. Kur’an hükümleri dışında ve bu hükümlere zıt hukuk oluşturamaz. Uygulama yapamaz. Yapanlar, Yüce Yaradan tarafından mutlaka cezalandırılırlar.

İslâm’da eşitlik bir amaç değildir. Her insanın temel hakkıdır. Dolayısıyla eşitlik, aynı zamanda hürriyetin bir başka tezahürüdür.

Mümin insanın, günah işleme hakkı yoktur. Yani, Batının ki gibi hata işleme hakkı yoktur. Her kim günah işlerse, Yüce Yaradan karşılığını verir. Kimseye zerrece iltimas edilmez. Zaten mümin olan bir kişi, kendisine ayrıcalıklı davranılmasını istemez. Bu durum, gerçek eşitliğin ve hürriyetin tanımıdır.

KÜTÜPHANELERİN MUHTEVASI, MEDENİYETİN ÖZELLİKLERİNİN GÖSTERGESİDİR

Önceki yazımızda, kütüphanelerin varlığının medeniyetin bir göstergesi olduğu hususunu işlemiştik. Ancak 1492 ile başlayan keşifler sonrasında gelişen olaylar, bizleri daha derin düşünmeye sevk etti. Kütüphanelere sahip olan Avrupa, belki de kütüphaneleri olmayan insanları yok etmekte beis görmemişti. Onlara soykırım uygulamıştı.

Kuvvetle muhtemeldir ki, eğer Avrupalıların düşünce yapıları, Amerikalı yerlilerinki gibi olsaydı, böylesine gaddarca soykırım olayları yaşanmazdı. Diğer taraftan, Amerika’ya ilk ve hattâ sonradan gidenler Türkler olsaydı, Amerikan yerlilerinin halen kültürleriyle birlikte yaşıyor olmaları ihtimali çok yüksekti. Bizim bu fikrimize katılmayacak insanların, benzer bir örnek olay gösteremezler. Dolayısıyla bu fikre itiraz edecek aklı başında bir araştırmacı olacağını sanmıyorum.

Demek ki, kütüphaneler medeniyetin maddi yönünün göstergelerinden birisidirler. Demek ki, medeniyetlerin gerçek yapılarının göstergeleri, kütüphanelerdeki kitap sayıları değildir. O halde, uygarlığın manevi anlayışını yakından bilmek istiyorsak, kütüphanelerdeki kitapların muhtevalarına bakmamız gerekiyor. Nitekim bu sitedeki bazı yazılarımızda, Birinci ve İkinci Dünya Savaşları gibi akıl tutulması olarak nitelenebilecek harplerin oluşumunda, Nietzche gibi düşünürlerin etkilerinden bahsetmiştik.

Konumuzun ana mihveri 1492 sonrası keşifler olduğu için, Antik Helen ve Roma kütüphanelerinden bahsetmeyeceğiz.

Bilindiği gibi Haçlı Seferleri, doğrudan kendisini tehdit etmeyen guruplara karşı yapılmıştı. İlki ile sonuncusu arasında yaklaşık 150 yıl olmasına rağmen, her yeni nesilden insanları savaşmaya ikna edebilmek için, aynı sebepler uyduruldu.

Haçlı Seferlerinden sonraki duruma bir bakalım. Machiavelli (1469-1527) İtalya Floransa’lıdır. Avrupa’da tarih ve politika biliminin kurucusu olarak kabul görmüştür. Aynı zamanda şairdir ve oyun yazarlığı yapmıştır. Bu fikir adamı, politika ile ahlâkın birbirinden ayrılması gerektiğini söylemiştir. Ona göre iyi ahlâklı olmak, fertler için erdemdir. Fakat topluluklar için fazilet değildir. O da Cizvit tarikatının kurucusunun sözleri olan “gaye, vasıtaları meşru kılar” anlayışını savunmuştur.

Bu anlayışı biz, keşiflerin başlangıcında İspanyol amirallerden Pizzaro ve Cortes’de görüyoruz. Onlar, dinsiz olarak niteledikleri İnkaları ve Aztekleri, İspanya adına ele geçirmişlerdir. Fakat normal bir savaş sonucunda değil, soykırım uygulayarak bunu gerçekleştirmişlerdir. Gayeleri! vasıtalarını meşru kılmıştır.

Bu hususta verilebilecek bir başka örnek, Cellini Benvenuto’dur (1505-1571). Dâhi kabul edilen bir heykeltıraştır. Çok çeşitli olaylara karışır. 1527 de imparator V. Karl’ın yönetimindeki Bourbon çetelerine karşı Roma’nın müdafaasında bulundu. Ama çeteler tarafından Roma yağma edildi, yakıldı, yıkıldı. Cellini kaçtı. Daha sonra yine, olaylara karışarak ortaya çıkar ve bir papazı öldürür. Fakat bu sıradaki yeni Papa III. Paul onu affeder. Affederken söylediği “Bizim kanunlarımız avam içindir” sözü, o dönemin anlayışını yansıtması bakımından önemlidir. Papa bu anlayışta olunca, Amerika’yı keşfeden komutanların ne yapmalarını bekleyebiliriz ki?

Günümüzde edebiyatın kollarından olan roman, hiciv ve polemik ilk defa Avrupa’da başlamıştır. Avrupa’daki ilk romanlardan birisi “Topal Şeytan”dır. Bu konuda Cemil Meriç şöyle der: “Romanın kahramanı, evlerin damlarını açar ve bizi yatak odalarına sokar” Meriç’e göre roman, bir ifşadır. Roman, “bir buhranın, bir uyuşmazlığın, gerçekle ideali arasındaki bir nispetsizliğin çocuğu, toplumsal bir sıhhatsizlik, hiç değilse bir tedirginlik alâmeti”dir.

Cemil Meriç, Osmanlının Divan Edebiyatında roman olamamasını şöyle açıklar: “Osmanlının ne yaraları vardı, ne yaralarını teşhir etme hastalığı. Hikâyeleri ya bir cengâveri ebedileştirir, ya da hisse alınacak bir kıssadır”

Cemil Meriç’in bu tespitleri, bize, Amerika’yı Türkler keşfetseydi olaylar nasıl gelişirdi sorusuna cevap vermemizi kolaylaştırıyor. Diğer taraftan Osmanlı Devleti’nin yükseliş dönemi aydını ile Avrupalı aydının yaşantıları birbirinden çok farklıdır. Osmanlı aydını, toplumun herhangi bir ferdidir. Zevkleri, zilletleri ve mukaddesleri cemiyet ile benzeşir. Osmanlı aydınının herhangi bir imtiyazı yoktur. İşin ilginci, aydın kişi imtiyaz peşinde de değildir.

Yeni bir edebiyat kolu olarak ortaya çıkan romanın bu yorumunu, 18 ve 19uncu yüz yıl düşünürlerinin olaylara bakışları haklı çıkarmaktadır. Netzche ile zirveye çıkan anlayışlar, Avrupalıların Avrupa dışındaki gittikleri yerlerde kötülük tohumları ekmelerini desteklemiştir.

Diğer bir edebiyat türü olarak Avrupa’da ortaya çıkan hiciv, başkalarına sözlü saldırı olarak gelişmiştir. Osmanlı başkası hakkında küfre yakın bir şekilde saydırmayı hoş karşılamaz. Bazı yazarlar haddi aşmadan hiciv yapsa bile kısa sürer. Osmanlı’nın vakur zevki konunun uzatılmasına izin vermez. Osmanlı’da hicve bir örnek şair Fuzuli’nin Divanının başına yazdığı mısra gibidir: “selâm verdim, rüşvet değildir diye almadılar.”

Bir başka yeni edebiyat türü polemik, yani söz dalaşı, kalem savaşıdır. Cemil Meriç’e göre polemik, hiç kimseyi ikna etmeyen bir lakırdı tufandır. Rönesans, bir “ilmi polemik”ler çağıdır. İç savaşların sebebidir. Hâlbuki imanın güçlü olduğu yerde savaşa yer olmaz.

Demek ki, medeniyetin vasıfları, insanları ve onların yazılı eserlerinin anlayışlarıyla özdeştir. Yazılı eserlerin çokluğu ancak medeniyetin maddi gücünü gösterir. Uygarlık olarak niteleyebileceğimiz insani yönün varlığını göstermez. Nitekim kitapların ve zenginlerin yönlendirdiği Avrupa medeniyeti, Birinci Dünya Savaşı sırasında, Mehmet Akif Ersoy’un dediği gibi, “tek dişi kalmış canavar”a dönüşmüştü.

SİSTEMLER HALKIN MUTLULUĞUNU HEDEFLEMELİDİR

Yoksulluk konusundaki yazılarımızda, her gurubun hatasının olduğunu ifade etmiştik. Tarihçiler, din adamları, sosyologlar, felsefeciler, bilim insanları, zenginler gibi guruplar dikkatlerini yönetici kesimler üzerine yoğunlaştırmışlardır. Halkın durumu ile ilgilenenleri çok az sayıdadır ve etkili olamamışlardır.

Bu konuda gayret edenlerin sonuç alamamalarının önemli bir sebebi, halkı değil, kendi menfaatlerini düşünen yöneticilerin mevcudiyetidir. Diğer taraftan, kral, padişah, sultan gibi yöneticilerin ve çevresindekilerin içerisinden halkı düşünen insanlar çıkmıştır. Ancak bunların yetiştikleri ortamlar halktan uzak olduğu için, etkileri az olmuştur. Belki de kendileri halka hizmet etmeyi çok arzulamışlardır, ama düşündüklerinin çok azını gerçekleştirebilmişlerdir. Çünkü gerçek hayattan kopuk yaşamışlardır. Dolayısıyla gerçekçi çözüm üretmekte zorlanmışlardır.

Halkın mutluluğunu sağlayacak sistemleri oluşturmak, halkın tek başına yapacağı bir iş değildir. Sorumluluğun çoğu, yine de yöneticilerde ve halkın önderlerindedir. Sorumluluğun bir kısmı da halkındır. Bu hususlardaki bazı düşüncelerimizi, “İslâm’a göre Siyaset ve Devlet Yönetimi”, “Halifelik Makamının Anlamı”, “İslâm’da Din ve Siyaset Birbirine Alet Edilmez” gibi başlıklardaki makalelerimizde ifade ettik.

Halkın mutluluğu, halka şirin görünerek veya aflar çıkararak sağlanamaz. Bu davranışlar belki, kısa süreli ve dar çerçevede mutluluğa sebep olabilir. Fakat uzun süreli olmaz. Sistemleri kurarken Atilla Han’ın şu sözleri dikkate alınmalıdır: “Kavim ve ulus için iyi olan her şey, aynı zamanda bir Hun için de iyi olmalıdır. Benzer şekilde, bir Hun için iyi olan her şey, kavim ve ulus için de iyi olmalıdır.”

Kurulmasında fayda gördüğümüz sistemler hakkında da, Küresel Uygarlık üzerine yazdığımız makalelerimizde ve Ekonomi konusundaki yazılarımızda bazı, fikirlerimizi ifade ettik. Bu fikirlerin temelleri hakkında kısaca şunları söyleyebiliriz.

“Tüket ki, mutlu olasın” veya “Mutlu olmak için tüket” gibi anlayışlar terkedilmelidir. Bunların yerine “Üret ki, mutlu olasın” veya “mutlu olmak için üret” fikirler oluşturmaya çalışılmalıdır. Ayrıca “yardım et ki, mutlu olasın” veya “mutlu olmak için yardım et” gibi anlayışlar yerleştirilmelidir. Bu anlayışlar ise, hem önderlerin örnek olmasıyla hem de eğitim ile oluşturulabilir.

İster yönetici, isterse yönetilen olsunlar, insanların eğitiminde Yusuf Has Hacib’in şu tavsiyelerine dikkat etmek gerekir:

5163- Bu kadar halkın yükünü yüklendin; gafil bulunma, uyanık dur, düşünerek hareket et.

5201- Bütün bulanıklıkları arıtayım dersen, kendi ruhunu arıt; halk ister istemez sonunda durulur.

5209- Tabiatın doğru ve davranışların temiz olsun; yol arkadaşın akıl, danışmanın bilgi olsun.

Benzer şekilde Tolstoy’un şu tespiti de eğitimimizin temelini teşkil etmelidir:

Kalp temizliğinin kendin için çalışmaktan vazgeçince gerçekleştiğini, ondan sonra başkalarının kalplerini temizlemenin mümkün olduğunu anladım.

Halkı mutlu kılacak bir başka husus da, kanunların ve uygulamaların adil olduğuna olan inançtır. Adaletin olmadığı bir ortamda mutluluk ve huzur olmaz. Adalet sadece anayasa ve kanunlarla sağlanamaz. Nutuklarla hiç sağlanamaz. Öncelikle fertlerin kendi çevrelerinde adil olmalarının gerekliliği öğretilmelidir. Kendi günlük yaşamında adil olmayan bir kişiden kanunları adil uygulaması beklenemez.

Fakat yine de eğitimden kültüre, üretimden bilime, vergi politikalarından ücretlerin tespitine, askeriyeden sivil kurumlardaki uygulamalar, sağlıktan ulaşıma hemen her konuda kararlar alınırken halkın mutluluğu esas alınmalıdır. Alınan bu kararların gösteriş yaparak uygulanıyormuş gibi gösterilip tam tersinin yapılmaması için, öncelikle yöneticilerin şahsiyetli olabilmesi gerekir. Ama onları denetleyecek mekanizmalar kurulmazsa veya kurulmasına rağmen denetim yetkisi olanlar görevlerini yapmazsa yine sonuç alınamaz.

Dolayısıyla sonunda vatandaş olarak herhangi bir kişi, görevini yapmayanlar için mahkemeye başvurabilmelidir. Mahkemeye dava edeceği insanlar ister siyasi ister bürokrat, ister denetim kurumları yöneticileri olsunlar fark etmemelidir. Burada hareket noktamız, Gandhi’nin şu sözü olmalıdır: “Adaletsiz rejimi, adaletle yıkınız”.

Halkın mutluluğunu hedefleyen sistemler hakkındaki bazı düşüncelerimizi “Tarihin Aydınlattığı Gelecek” isimli kitabımın çözüm önerileri bölümünde anlattığım ve uzun olduğu için burada ifade etmeyeceğim.

Sistemleri kurarken veya uygularken dikkat etmemiz gereken bir husus: “başkalarının bize yapmalarını istemediğimiz bir şeyi başkalarına yapmamak” olmalıdır.