İsmail Hakkı Küpçü

İSLÂM’IN ŞARTLARI YERİNE SERBEST PİYASA ŞARTLARI, TEK OLAN ALLAH YERİNE PİYASA TANRISI DİYENLER

Müslümanların sorunlarından birisi, yazının başlığında gizlidir. Aslında bu sorun, bütün dinlerin, kalpten değil, dilleriyle inananları için geçerlidir. Fakat her dinin mümin olanları için geçersizdir. Kimlerin mümin olduğuna ise, Allah karar verir. Bizler, kişinin söylemlerine ve görüntüsüne bakarak karar vereceğimizden, yanılabiliriz. Çünkü maalesef, topluma karşı çok başarılı tiyatro oynayabilenler çoğalmıştır. Dolayısıyla insanları aldatabilenlerin sayısı süratle artmaktadır. Fakat hiç kimse Allah’ı aldatamaz. Her şeyi, fısıltıları ve hattâ kalplerden geçeni dâhi bilen Yüce Yaradan, bu konuda zerre kadar haksızlık etmez.

Daha önce, bu sitemizdeki “Piyasa Tanrısı ve Piyasa Dini” ile “Piyasa Tanrısı ve Gerçek Tanrı” başlıklı yazılarımızda, bu konuları işlemiştik. Müslümanların sorunlarını tespit için başladığımız yazılarla ilgisi açısından, bugün kısaca tekrar edeceğiz.

“İnsanlık tarihinin ilk devirlerinden itibaren pazarlar hep olageldi. Ama Pazar (Piyasa) hiçbir zaman Tanrılaştırılmadı. (Fakat küreselleşme ile birlikte şartlar süratle değişti.) Artık o, yüce ve kudretli tek tanrı oldu. Hükümranlığı evrensel. Rakip kabul etmeyen ve herkes tarafından kabul edilmek zorunda olan bir hükümranlık sahibidir.”

Yukarıdaki paragraf, parantezin içi hariç, Harvard Üniversitesi eski ilahiyat profesörlerinden Harvey Cox’a aittir. Kur’an’ın değişmezliğini ve tek olan Allah’ı kabul eden Müslümanlarda “piyasa tanrısı” algısının olması beklenilmez. Ama gerçek hayattaki uygulamalara bakıldığında, en azından Türkiye açısından, piyasa dini ve piyasa tanrısı anlayışı hızla yaygınlaşıyor.

Çünkü inançları dillerinde olanların çoğu, toplumun ortalamasının altında beceri ve bilgiye sahiptirler. Bunların en önemli kabiliyetleri dini işlerine ve siyasetlerine alet etmektir. Ancak dini siyasetlerine alet etmeleri yetmez. İktidara gelebilmek ve burada kalabilmek için, piyasa dinine ihtiyaçları vardır.

Bu sebeple önce, kendileri piyasa dininin kurallarından yararlanarak zenginlemeye başladılar. Sonra sıra halkı da kandırmaya geldi. İnsanları kandırabilmek için “devlet ekonomiden çekilmeli” anlayışını halkın beynine kazımaya çalıştılar. Daha sonra, “Müslüman zengin olmalı” anlayışını işlediler.

Çünkü bu yöntem olmadan, halkı sömürmeleri mümkün değildi. Nitekim geçmiş İslâm devletlerindeki ve Osmanlıdaki uygulama farklı idi. Müslümanların devletleri halkı korumak için, tekelciliğin oluşmasına izin vermez, gerekirse narh koyarak fiyatları kendileri belirlerdi. Eski devletlere göre, kişi olarak bir Müslümanın aşırı zenginliği değil, toplumun maddi olarak birbirine yakın güçte olması istenilirdi. Kazançlar da, mutlaka helâlinden olmalıydı. Malları üst üste yığmamalı, infak etmeliydi, yani ihtiyaç sahiplerine dağıtmalıydı.

Günümüzdeki piyasa dini, rekabetçi anlayışı ve çatışmayı öğütler. İslâm ise, işbirliği ve dayanışmayı tavsiye eder. Fakat maalesef günümüzdeki Müslüman cemaat ve guruplar, kendileri ile aynı guruba üye olmayanlara karşı “rekabetçi ve çatışmacı” oldular. Kendileri ile aynı düşünenlere “işbirlikçi ve dayanışmacı” oldular. Ancak piyasa dininin kuralları, bu çelişkili duruma uzun süre izin vermedi. Artık bu anlayıştaki Müslümanlar, kendi gurupları ile de çatışmaya başladılar. Zaten işin doğası buydu.

Böylece, çifte standartlı dediğimiz davranış hali, sadece siyasilerde kalmadı. Onların anlayışlarının peşinde giden insanlar arasında yaygınlaşmaya başladı. Artık, halkın da önemli bir bölümü, birbirlerine tiyatro oynuyorlar. Oynayan da, oynanan da, bu durumun farkında, ama piyasa dininin doğası gereği, kendilerini değiştiremiyorlar. Belki de Yüce Yaradan, onlara verdiği fırsatları anlamadıklarını görünce birçoğunun kalplerini mühürledi. Biz bilemeyiz.

Harvey Cox, piyasa dininin, diğer dinlerin mabetlerine dokunmadığını söyler. “Piyasa dini; Hindu mabetleri, Budist festivalleri, Katolik azizlerin türbeleri, Müslüman evliyaların türbeleri gibi yerlere, gelir merkezleri olarak bakar. Onların törenlerini teşvik eder” diye düşünür. Bizler de çevremize bu gözle baktığımızda, Cox’un doğru düşündüğünü anlarız.

Diğer taraftan eski Müslüman devletlerin anlayışlarında gördüğümüz gibi, Allah’ın dini ile piyasa dini birbirine zıt şeyler söyler. Pazar dini, “elindekiyle yetinme” diye öğütler. Bu öğüt, nefislere hoş gelir. Allah’ın dini ise, ihtiyaçtan fazlasını dağıt der. Bu, nefsin hoşuna gitmez. Piyasa dini ferdiyetçiliği savunur. Allah’ın dini, toplumsal dengeyi hedefler.

Piyasa dininde, kazanmak için her türlü yalan ve hile geçerlidir. Gerekirse hiç suçu olmayan insanların bile ezilmelerine cevaz verir. Çünkü rekabette, kaybedene merhamet edilmez. Bu anlayış insanın nefsini okşar. Allah ise, merhametlilerin en hayırlısıdır. İnsanlardan da, mümkün olduğunca merhametli olmalarını ister.

Müslümanlar, yaptıkları ile dini anlayışlarının uyuşmadığını kolayca anlamışlardır. Kendilerini haklı çıkarmak için hemen fikir üretmişlerdir. Bazıları, burası “dar-ı İslâm” yani İslâm ülkesi değil, dolayısıyla her yol mübah (sakıncasız) demişlerdir, bir kısmı da sadece kendi menfaatlerini koruyabilmek adına, insanlara küçük yardımlar yaparak, toplumsal denge için çabalıyor gibi görünmeye çalışmışlardır. Fakat kazanırken insanları ezmeye, onların haklarını yemeye, beytülmali talan etmeye, her türlü yalan ve hileye devam etmişlerdir.

Piyasa dinine göre maddi ve manevi her şey alınıp satılacak bir metadır. Cox, Piyasa dininde artık sadece köyler, ormanlar, göller, barajlar, yollar, ırmaklar dâhil her türlü maddi varlıkların değil, insan dâhil bütün manevi değerlerin, alınıp satılabilen bir meta olduğunu söyler. Hattâ insanların birbirlerine baktıklarında, üzerlerinde renkli fiyat etiketleri gördüklerini belirtir.

Bazı Müslüman ülkelerde Cox’un bu söyledikleri, maalesef aynen geçerli hale geldi. Bunlara ilaveten Müslüman ülkelerde, dünya ortalamasının üzerinde rüşvet ilişkisi oluştu. Bazı İslâm âlimleri rüşvetin dinimizce suç olmadığının fetvasını verdi. Bazıları rüşveti, ganimet gibi değerlendirdi. Bu gelişmeler, piyasa dininin Müslümanlar arasında yaygınlaşmasına vesile oldu. Fakat işin acı yanı, Müslümanların önemli bir kısmının, içine düştükleri bu feci durumu görmeyip, halen kendilerini en hakiki Müslüman olarak takdim etmeleridir.

İMAM GAZALİ NEDEN ÖNEMLİ

İhsan Eliaçık, Muhammed Abid el-Cabiri’nin (1936-2010) şu ifadesini aktarır: “İslâm-Arap düşüncesinin başlangıcından günümüze kadar devam eden çizgisini, kendisinden öncesi ve sonrası diye bölecek bir an tayin etmek gerekirse, bize göre bu, Gazali’nin devrinden başkası olamaz. Gazali’den sonra İslâm-Arap düşüncesi çöküş sürecine girmiştir.” Yazarın ifadesine göre Gazali, beyan (nass, yani Kur’an ayetleri ve Hz. Muhammed’in sözleri gibi), irfan (tasavvuf) ve bürhanı (felsefe) parçalayıp birbirine geçirmeye kalkışması krizin ana sebebidir. Çünkü her üçü de artık kendisi olmaktan çıkmıştır.

İslâm âlimi olarak bilinen insanların arasında yapılan bu değerlendirmelerin, halk nezdinde bir anlamı var mıdır, bilinmez. Fakat İmam Gazali’nin kendisinden sonraki âlim denilen kişileri etkilediği gibi, aynı şekilde halkın anlayışına da tesirli olduğu muhakkaktır.

Acaba halk arasında neden bu kadar çok etkili olmuştur? Bilindiği gibi Gazali’nin, tasavvuf anlayışını sistematik denilebilecek bir hale getirdiğine inanılır. Gazali’nin etkisi, sadece, uzun süren Haçlı Seferlerinin ve Kudüs’ün Haçlı Birliklerinin eline geçmesinin doğurduğu acılı ortamda, halkın avuntusu, yani sığınağı olarak ortaya çıkan tasavvuf anlayışı ile izah edilebilir mi? Bütün bunları daha iyi anlayabilmek için Gazali’nin söylediklerini daha yakından ve halkın bakış açısından incelemek gerekir.

Gazali İhya-ı Ulumiddin adıyla topladığı eserinde, halka çok çeşitli tavsiyelerde bulunmuş, hayatın akışı içerisinde nasıl davranacakları konusunda ve neredeyse her alanda çok ayrıntılı fikirler beyan etmiştir. Belki de bu sebepten, kendisinden sonra gelen bazı âlimler, “Kur’an dâhil, İslâm ile ilgili olan bütün eserler kaybolsaydı, sadece Gazali’nin bu eseri kalsaydı, İslâmiyet bir şey kaybetmezdi” diyebilmişlerdir.

Gazali, halka Cennete girmenin kolay yollarını göstermiştir. Dört cilt halinde toplanan ilgili kitabında bu konuda çokça örnekler vermiştir. Haftanın her günü için belli saatlerde (örneğin öğleden sonra) 2 veya 4 rekât bir namaz kıldıktan sonra yapılacak dua örnekleri vermiştir. Bu duaları okuyan insanlar, Gazali’ye göre, kazanacakları çok sayıda sevap sayesinde Cennete girebilmeyi sağlama almaktaydılar. Eğer çeşitli sebeplerle bazı günler dua etmeyi atlarsak, haftanın kalan günlerinde bu eksiğimizi tamamlama imkânımız olduğunu bize göstermiştir. Birkaç haftayı atladıysak, gelecek haftalarda açığımızı tamamlayabilmemiz mümkündür.

Bildiğiniz gibi, bu sitedeki yazılarımızda, İslâm’ın özünün iyi işler yapmak olduğunu Kur’an’dan ayetlerle açıklamaya çalıştık. Bakara 82’yi örnek verdik. Tövbe 18’e göre, iyi işler yapmadığımız takdirde, ibadetlerimizin bizleri kurtuluşa erdirmesinin kesin olmadığını aktardık. Zaten insanlar için çok zor olanın iyi işler yapmak olduğunu vurguladık. Ancak, zor işleri yapamayan insanoğlu, kendini vicdanen rahatlatmak ister. Allah’ın rızasını kazandığını, Cennete gideceğini düşünmek ister.

Çok farklı yazılarımızda bu konuda daha ayrıntılı olarak düşüncelerimizi aktardık. İnsanları rahatlatan konulardan birisinin dua etmek olduğunu ifade ettik. Fakat İslâm’ın sadece dua ederek sevap kazanma dini olmayıp, iyi işler yaparak sevap kazanma dini olduğunu vurguladık. İşte zor olan iyi işleri yapamayan insanlara, İmam Gazali’nin yazıları bir çıkar yol gösteriyordu.

Gazali’nin gösterdiği bu yol, halkın dini önderi olmak isteyenlerin de işine yaradı. Onlar da aynı söylemi çevresindekilere yapmaya başladılar. Böylece kendilerini dinleyenler çoğaldı. Tarikatların ortaya çıkışları esas olarak Gazali’den sonradır.

Gazali’nin yaptığı bir başka eylem, kendisinden önceki âlimlerin çoğunu suçlamasıdır. Farabi ve İbni Sina gibi en az üç ilim dalında saygın bilgisi ve yeri olan âlimleri zındıklıkla (bir anlamda dinsizlikle) suçlamıştır. Onları suçlarken kendisinin, başka ilim dallarında herhangi bir çalışması yoktu. İslâm’da da teoloji (ilahiyat) diye bir alan yoktu, ama Gazali ilk ilahiyatçılardan oldu. Gazali’nin bu konumuna rağmen yaptığı suçlamaları, muhtemelen halkın önderi olmak isteyen din adamlarına kapı araladı. Bunlar, hem Gazali’nin fikirlerine yaslandılar hem de Peygamber efendimizin hadisi diyerek uydurulan bir söze dayandılar. Hz. Muhammed’e (s.a.v.) atfen uydurulan hadis: “Benden sonra ümmetim 73 fırkaya ayrılacak, bunların 72si cehennemlik, sadece biri cennetlik olacak” şeklindeydi.

Böylece her biri ayrı yoldan giden tarikatlar ortaya çıkmaya başladı. Her tarikatın (yolun) önderi (şeyhi), kendinin her türlü yanlışına rağmen çevresinde toplanılmasını sağlamak için, diğer tarikatları suçlamaya başladılar. Bir başka tarikatın üyesi ile dost olan kendi üyeleri de suçlandı. Başka bir şeyhe bağlanmaya kalkışanlara hain gözüyle bakıldı. Sonuçta insanlar gerçekleri göremediler. Bu vahim hata maalesef, günümüze kadar sürdü ve devam da edeceğe benziyor.

Gazali İhya-ı Ulumiddin adlı eserinde Hz. Muhammed’in (s.a.v.) “İlim öğrenmek her Müslüman’a farzdır.” hadisini (sözlerini) aşağıdaki sözlerle açıklamıştır. “Bu hadisteki ‘El-ilmu’ kelimesindeki lâm-ı tarifinde işaret ettiği gibi, öğrenilmesi farz olan ilimden gayesinin Müslümanlar üzerine farz olan amel ilmi olduğu anlaşıldığı gibi, bizim beyanatımızla da bunların farz olma zamanı açıklanmış oldu.”

Bu açıklama herhalde, şeyhlerin can simidi olmuştur. Kendilerinin bilgisizliğini örtmek bir yana, aksine hayattaki tek ilim kendilerinin anlattıklarıymış gibi bir konuma yükselmişlerdir. Tabipler, matematikçiler vb ilimlerle veya işlerle uğraşanlar, önemsiz, asıl ilimden habersiz biçare insanlar olarak görülmeye başlanılmıştır.

Gazalinin bir başka etkili olduğu konu, kendisine bunca ilmin Allah tarafından verildiğini ima etmesi olmuştur. Gazali, Hallac-ı Mansur’u da suçlamıştır. Sebebi, sahip olduğu ilimleri kendisine Allah’ın verdiğini, açıkça söylemesini yanlış bulmasıdır. Hâlbuki Gazali de, bazı sözlerinde kendisine de ilmin Allah tarafından verildiğini –Hallac kadar net olmasa bile- ifade etmiştir. Bu doğrudan olmayan ifade tarzı, şeyhlerin arayıp ta bulamadıkları bir çözüm yolu olmuştur. Artık şeyhlerin gördükleri rüyalar, farklı tarikatların müridlerinin aralarında bir yarışma vesilesi olmuştur.

Gazali’nin hem ilimden ne anlaşılması gerektiği konusundaki fikri, hem de ilmin kendisine Allah tarafından verildiği iması birleşince, insanlar, kendi başlarına Kur’an’ı anlayamayacaklarına inanmışlardır. Allah’ı tek başlarına bulamayacakları, mutlaka Allah’tan yetki almış birisine bağlanılarak, onun yol göstermesiyle bulabilecekleri fikri zihinlere kazınmıştır.

Gazali’nin bir insanın günlük hayatında yaşadığı çok fazla konu hakkında fikir beyan etmesi de şeyhlerin işlerini ve sorulara verecekleri cevapları kolaylaştırmıştır. Artık yeni şeyhler için yeni sorulara yeni cevaplar bulmak zor olmamıştır. Zaten verecekleri cevabı sorgulayacak bir yapı da kalmamıştır.

İmam Gazali, ticaret konusunda İslâm’ın bakış açısını anlatırken, çok az kimsenin uygulayabileceği bir fikir yürütmüştür. Gazali’ye göre; “Bir kişi, şehrinde şeker satan tüccar iken, malı tükendiği için kervanlarla başka uzak bir şehre giderken kendi memleketinde şeker fiyatları artmış, ama mal alacağı yerde artmamış ise, şekeri almadan önce satıcı tüccara bu durumu söyleyerek uyarması şarttır. Yoksa kazancı haram olur.”

Şimdi düşünelim. Gazali’nin bu söylediklerini kaç kişi uygulayabilir. Hal böyle olunca insanlar şeyhlerin de etkisiyle giderek, ticaretten çekilmeye başlamışlardır. Zamanla, Hz. Muhammed’in mesleği olan tüccarlık hor görülmüştür. (İşin bir başka ilginç yanı günümüzde ortaya çıktı. Bugünün Müslümanı, “Müslüman zengin olmalı” sloganı oluşturdu. Ancak, zengin olurken takip ettikleri yol, Gazali’nin yorumlarının tam tersi durumda. Fakat bu zenginlere ve siyasetçilere sorarsanız, İmam Gazali, en büyük İslâm âlimidir. Bundan daha yaman bir çelişki olamaz.)

Gazali’nin bir başka avantajı, dönemin iktidarının has adamı olmasıdır. Bu görevinden dolayı, söylediklerinin etkisi onunla aynı konumda olmayanlara göre daha fazla olmuştur. Nitekim benzer durum, Ebu Hanife ile onun öğrencisi Ebu Yusuf’un tesirleri konusunda da görülmüştür. Ebu Hanife, baş kadılık görevini “ben iktidarın oyuncağı olamam” diyerek reddetmiştir. Bu sebeple cezalandırılmış, hapsedilmiş, değnek cezası çekmiştir. O ölünce, öğrencisi Ebu Yusuf, hemen baş kadılık görevine oturmuştur. Bunun sonucunda Hanefilik mezhebi, Ebu Hanife’nin fikirleri üzerine değil, onunla neredeyse tam tersi düşünceler geliştiren Ebu Yusuf’un fetvaları üzerine inşa olmuştur. Yani günümüzde, Hanefi mezhebindenim diyenlerin çoğunluğu, Ebu Hanife’nin reyci (akılcı) fikirlerini değil, Ebu Yusuf’un hadisçi düşüncelerini savunanlardır.

Bir başka örnek olarak İbni Arabi verilebilir. Arabi, Gazali’ye nispetle çok daha fazla konuya ve âlimlerin anlayacağı seviyede cevap vermiştir. Öyle ki, ondan sonra,  onun kadar çok konuda onun derinliğinde olan –bazı cevapları çok tartışma götürür olsa da- başka bir âlimin olmadığı iddia edilir. Ayrıca kendisine bu ilmin Allah tarafından verildiğini eserlerinde açıkça ifade etmiştir. Fakat etkisi Gazali’ye göre daha az olmuştur. Bunun bir sebebi de Gazali gibi mevcut iktidarın memurluğunu yapmamış olmasıdır. Hattâ, idam edilmemek için, Mısır’dan acele göç etmek zorunda bile kalmıştır.

Gelelim bugüne. Günümüzde yaşadığımız ilde veya ilçede iki belediye başkan adayı olduğunu düşünelim. Biri, imar planlarını değiştireceğini, bizim 3 katlı binamızın yerine 6 veya daha yüksek katlı bina izni vereceğini söylese. Diğeri de ben kanunlar ne diyorsa onu uygularım, teknik açıdan mümkün olmayana izin vermem dese. Acaba hangisi seçilir? Hangisinin peşine gidilir?

Benzer şekilde sorarsak, siyaset ile yakın olan, bilhassa iktidardaki siyasilerin maddi desteklerini alan bir tarikat mı daha çok üye toplar, bizim işimiz imanımızı pekiştirmektir, maddi güç sahibi olmak bizi ilgilendirmez diyen tarikat mı?

GERİ KALMIŞLIK KONUSUNDA MÜSLÜMANLARIN YANILGILARI

Müslüman dünyasının, bugün içerisinde bulunduğu konumu savunacak birinin olduğunu zannetmiyorum. Bu durumun sebepleri üzerinde çeşitli fikirler serdedilmiştir. Tartışmaların süreceği de açıktır.

En belirgin eleştiriyi yapanlar, Müslümanların bu dünyayı bırakıp, metafiziğe daldıkların söylemişlerdir. Onlara göre bu anlayış, Müslümanları tembelliğe ve uyuşukluğa yöneltmektedir. Çünkü bu dünya ve insan ihmal edilerek ahiret hayatı esas alındığı için, çalışmanın önemi azalmıştır. Hem bu dünyanın işleri hem de ahiret hayatına hazırlık için aklı kullanmanın gerekmediği, kalbe doğacak ilhamların çok daha önemli olduğu fikri yerleşmiştir.

Bu eleştirileri yapanlar, bu durumdan kurtulmak için çareler de göstermişlerdir. Onlara göre, Allah merkezli anlayış yerine, insan merkezli anlayışa dönülürse, her şey düzelecektir. Eğer Müslümanlar, insana, akla, ilime ve bu dünyaya önem verirlerse, zilletten kurtulacaklardır. Aksi takdirde, mevcut durum daha da kötüleşerek devam edecektir.

Eğer sorun olarak, Müslümanların maddeten gelişmiş ülkeler arasında girememelerini, bilimde ve teknikte geri kalmalarını görüyorsak, bu bakış açısının, yani Allah merkezli anlayış yerine, insan merkezli anlayışın yerleşmesinin, Müslümanların geleceği için çok faydalı olacağı açıktır. Fakat acaba sorun, tam olarak bu mudur? Bir hastalığın iyileştirilmesi hakkında fikir yürütebilmek için önce, teşhisin doğru yapılması gerekir.

Kur’an, öncelikle insanların yaşama ve huzurlu olma haklarını korumak için bizlere yol gösterir. Sonra Araf 32’de, dünyadaki bütün nimetlerin insanlık için olduğunu ve helâlinden faydalanmamızı vurgular.

Bu sitedeki medeniyet konusunda yazdığımız makalelerde, insanlığın huzurlu geleceği için medeniyetten ne anlamamız gerektiği konusundaki fikirlerimizi belirtmiştik. Bu yazı konumuzla ilgili olan tarifi Fahri Küpcü çok güzel yapmıştır. Onun “Bir Çobanın Düşleri” kitabındaki tanımına göre medeniyet, insanların ruhen yükselmesi ve eşyaların, ruhen yükselen bu insanlara layık olabilecek kadar mükemmelleşmesidir.

Bu tespit, Kur’an’ın anlatımları ile çelişmemektedir. Dolayısıyla sorunu ortaya bu şekilde koyup, çözüm yollarını buna göre aramak daha mantıklıdır. Çözüm ararken de elbette yine Kur’an’ın yol göstericiliğinden faydalanacağız. İlaveten Yüce Yaradan’ın bizlere verdiği akıl, irade ve vicdan özelliklerimizi de yerli yerinde kullanmaya çalışacağız.

Geçmişten günümüze sorun, Hz. Muhammed’in “kavmim (ümmetim) bu Kur’an’ı terk etti” yakınmasının gerçekleşmesidir. Kur’an’ın ilk terk edilen söylemi, helâl ve haram kavramıdır. Hz. Ömer, sahabeden Ebu Hüreyre’yi bu sebeple cezalandırmıştır. Benzer şekilde, sahabeden Ebu Zer, hem halife hem sahabe olan Muaviye’nin haram ve helâli karıştırdığını örnekleriyle ortaya koymuştur.

1069 yılında kaleme alınan Kutadgu Bilig adlı Türk eserindeki iki ayrı beyit bu durumun dile getirilişi şeklindedir. (Şikâyetler, bir yaygın anlayışı tespit şeklindedir. Herkes böyledir anlamında değildir.)

Helâlin adı kaldı, göreni yok; Haram kapışıldı, doyanı yok

Halktan vefa gitti, cefa kaldı; aranıldığında güvenilecek bir kimse kalmadı.

20inci yüzyılın başlarındaki durumu önce İstiklâl Marşı şairi Mehmet Akif Ersoy, sonra Pakistan’ın güzide insanı Muhammed İkbal şöyle dile getirmişlerdir: “İslâm, Kur’an ise, ortada İslâm diye bir şey olmadığını söylemek zorundayız.”

20inci yüzyılın başlarında Müslüman ülkeler ilimde ve teknikte geri kalmışlardı. Bu bakımdan Mehmet Akif Ersoy ve Muhammed İkbal gibi düşünürlerin şikâyetleri haklıdır. Fakat Yusuf Has Hacib’in Kutadgu Bilig kitabını yazdığı dönemde, henüz ilimde Müslümanlar diğerlerine nazaran daha ileride idiler. Ama şikâyetler aynı.

Eğer, Müslümanlar önce insan merkezli düşünüyorlardı, sonradan bunu Allah merkezli bir fikre çevirdiler ise, insanın ve toplumun sorunları, yani haramzade anlayış, neden aynı kalmıştır? İnsan merkezli ve bu dünyacı bir fikir geliştirenlerin döneminde ilimde ileri gidilmiş olması, sadece, bu anlayışın diğerine göre daha faydalı bir yönünü gösterir. Ama bu anlayışa dönülmesinin şart olduğunu göstermez.

Eğer, Allah merkezli düşünce üretenlerin maksadı, halkta kaybolan haram-helâl anlayışını ve güveni yeniden oluşturmak idiyse, ortada bir başarı görünmüyor. Sadece Osmanlı Devletinin uygulamaları kısmi başarıları getirmiş, ama yaygın ve uzun süreli olamamıştır.

Anlaşılan o ki, farklı konuları merkezine alan her iki anlayış da, ahlâki sorunun çözümüne yaramamış. Ancak, insan ve bu dünya merkezli anlayış, ilimde ilerlenmesinin önünü açmış gibi görünüyor. Ama ilimdeki ilerlemenin durması ile ganimetlerin durmasının benzer döneme gelmesi, ilimdeki ilerlemenin sadece insan merkezli anlayıştan dolayı oluştuğu savunmasını zayıflatmaktadır.

Zaten bu iki ayrı bakış açısı, birbirinden keskin sınırlarla ayrılmamaktadır. Sosyal olaylar, aynı kaba konulan su ve zeytinyağı değildir. Daha önceki bir makalemizde ifade ettiğimiz gibi, sosyal olaylarda tek doğru çözüm yolu yoktur. İyi yönden bakılırsa, daha az zararlı, daha çok faydalı çözüm yolları arayışı vardır. Osmanlıda, yönetimin ve halkın uygulamalarındaki arayış da budur. Osmanlı birçok arayışında başarılı olmuştur. Ancak “Allah merkezli” anlayışın daha baskın olmasının ilimde ilerlemeyi durdurduğu bir gerçektir. Ganimetlerin bitmesiyle de, bu anlayış Müslümanları, ilimde geriletmiştir.

Bu konu çok yönlü incelenmesi gereken bir husustur. Önce sorunlar tespit edilmelidir. Sorun, maddeten ve ilmen gelişmek midir? Ahlâken yükselmek midir? Veya bu ikisini bir arada götürebilmek midir? Bu sebeple, birkaç yazı içerisinde devam edecektir. Çözüm için tekliflerimizi de elbette sunmaya çalışacağız. Fakat “Tarihin Aydınlattığı Gelecek” isimli kitabımızın “önce kendini sorgulama” bölümünde aynen “Bu kitapta düşünülen amaç, çözüm yollarının toplum tarafından tartışılmasını kolaylaştıracak zemin hazırlamaktır. Yoksa tek çözüm yolunun ve mutlak doğruların bunlar olduğunu savunmak hiç değildir.” Yine kitabın “sunuş” bölümünde aynen  “Konuların alt başlıklara ayrılması görevi, uzmanlara ve gayretli aydınlara düşmektedir. Bu görev, yalnız Türklere değil, diğer bütün ulusların insanlarına da düşer.” ifadelerimizdeki gibi, amaç sizlerin katkılarına zemin hazırlamaktır.

İNSANLIĞA HİZMET İÇİN, İYİ VE DÜRÜST OLMAK YETMEZ

Tarih içerisinde insanlığa hizmet edenleri incelersek, bunların hepsinin ortak özelliklerinin, iyi yönde ve dürüst düşünmek olduğunu görürüz. Fakat bu insanları daha yakından incelersek, onların başka özelliklere de sahip olduklarını anlarız. Bizim hayatını incelediğimiz insanlar, sadece haklarında belge bulabildiğimiz kişilerdir. Bunların çoğunluğu, yöneticilik yapmış veya ilimle uğraşmış yahut, insanları uyarmak için çabalamış şahıslardır.

Takdir edileceği üzere, insanlığa hizmet edebilmek için, illa yönetim kademesinde veya halkın önderi konumda olunması gerekmez. Hayatın içerisindeki her insan, kendi çapında, insanlığa hizmet edebilir. Önemli olan o kişinin, temelde, iyi ve dürüst olmasıdır. Düşünen insanın, çevresindekilerden zeki olması gerekmez. Asıl olan, düşüncesini, iyilik temeline oturtması ve dürüstçe düşünmesidir.

İnsanlığın lehine bir fikir üretebilmek için, iyi niyet yetmez. İlaveten bilgili olmak şarttır. Bilgili olmayan bir insan, kendisine de, çevresine de yeterince faydalı olamaz. Bilginin ise, sınırı yoktur. Bilgi sahibi olma mücadelesi, ömür boyu sürer, ciddi emek ve araştırma ister. Bu gerçeği görmeyerek, biraz gazete haberi okuyup, birkaç açık oturum izleyerek bilgi sahibi olduğumuzu düşünürsek, yanılırız. Aksine, belki de, daha zararlı sonuçlara sebep olabiliriz. Atalarımız “yarım hoca insanı dinden, yarım doktor candan eder” diye boş yere dememişlerdir.

Hayatın akışı içerisinde elde edilen tecrübeler, bilgimizi pekiştirir. Başkalarının geçmişte yaşadıklarından ve/veya kendi hayatımızdan ders çıkarmayı bilmek, tecrübemizi artırır. Yaşananlardan ders almayı başaramazsak, tarih sürekli tekerrür eder. Çünkü biz, hatalarımızı düzeltmiyor, onları tekrar ediyoruzdur. Dolayısıyla, tarihten ve yaşadıklarından kendine hisseler çıkaramayan ve çıkardığı dersleri uygulamaya sokamayan, davranışlarını yönlendiremeyen bir insan için,  tecrübeden bahsetmek yanlış olur. O kişi için en doğru söz, ‘saçlarını değirmende ağarttığı’dır.

İnsanlığa daha fazla faydalı olabilmek için; iyi, dürüst, bilgili ve tecrübeli olmak da yetmez. İnsanlığa karşı oynanan oyunları da bilebilmek gerekir. Çevrilen dolapların, görünürdeki sonuçlarını bilmek de yetmez. Asıl maksatlarını çözebilmek gerekir. Asıl amaçlarını anlamak da yetmez. Onların insanlığın aleyhine olan çalışmalarını engellemek için, karşı çözümler üretmek lâzımdır. Ancak çözüm üretmek de yetmez. Çözüm için ortaya çıkan güzel fikirleri, uygulamak şarttır.

Bir fikrin fiiliyata dönüşmesi için, onu uygulayacak cesaret gerekir. Cesaret gösterebilmek içinse, dünya nimetlerine değil, insanlığa hizmet fikrine bağlanmak lazımdır. İnsanlığa hizmet fikri de yetmez. İnsanlığa hizmet fikrinin sürekliliğini sağlamak gerekir. Süreklilik için yani, bıkıp da mücadeleyi bırakmamak için, Allah’ın rızasını kazanmayı hedeflemek şarttır. Yüce Yaradan’ın rızasını kazanmak için çabalarken, Cennet veya Cehennemi düşünmeden, sadece rızasını kazanmayı düşlemek elzemdir.

Allah’ım, bu dünyaya güzel eserler bırakabilmemiz için; bizlere irade gücü ver, mücadele azmi ver, zihin açıklığı ver, cesaret ver, sabır ve sebat ver. Âmin!